Saturday, September 8, 2012

ნიკოლოზ დუბროვინი გეორგიევსკის ტრაქტატის დადებისა და საქართველოს მეზობელთა შესახებ


(ქვემოთ შემოთავაზებული მასლა წარმოადგენს აკადემიკოს ნ. დუბროვინის წიგნის «Исторiя войны и владычества русскихъ на Кавказе». Н. Дубровина. томъ II. С-Петербургъ, 1886, პირველი და მეორე თავების თარგმანს, რომლებშიც გადმოცემულია აღმოსავლეთ საქართველოზე სრულიად რუსეთის იმპერიის მფარველობითი ხელშეკრულების /გეორგიევსკის ტრაქტატის/ მომზადებისა და ოფიციალურად გაფორმების ამბები, შემდეგ მეზობელ მაჰმადიან მფლობელთა განწყობანი ამასთან დაკავშირებით და, ბოლოს, ყარაბაღის ხანისა და იქაური სომხური მოსახლეობის ურთიერთდამოკიდებულებისა და რუსეთის მთავრობასთან მათი მოლაპარაკებების საკითხები)


თავი I

საქართველოს მეფის ერეკლეს თხოვნა რუსეთის მფარველობის ქვეშ მისი მიღების შესახებ. – პირობები, რომლებზედაც მას სურდა ეღიარებინა იმპერატრიცას უმაღლესი ძალაულფლება. – ამ საქმეში თავად პოტიომკინ-ტავრიდელის მონაწილეობა. – გენერალ-პორუჩიკ პ. ს. პოტიომკინის დანიშვნა ჯარების სარდლად მოზდოკის ახალ ხაზზე. – პოლკოვნიკ ბურნაშოვისა და პოდპოლკოვნიკ ტამარას საქართველოში გამგზავრება. – ამ პირთა გაგზავნის მიზანი. – ტრაქტატის დადება მფარველობის შესახებ. – საქართველოში გზის შეკეთება. – ტფილისში რუსული ჯარების მოსვლა. – ზეიმი ტფილისში ტრაქტატის რატიფიკაციისა და ინვესტიტურის ნიშნების გამოგზავნის გამო. – მეფე ერეკლე II-ის ფიცი. – იმპერატრიცას მიერ ნაწყალობევი ჯილდოები და საჩუქრები. – ერეკლეს ორი ვაჟიშვილისა და მინისტრის სახით თავად ჭავჭავაძის პეტერბურგში მოსვლა.

მუდმივად საგანგაშო მდგომარეობამ, რომელშიც იმყოფებოდა საქართველო, გარშემორტყმული ყოველი მხრიდან მისდამი მტრულად განწყობილი მეზობლებით, და ქვეყნის შინაგანმა მოუწყობლობამ აიძულეს მეფე ერეკლე II, რომ ეძებნა ძლიერი დახმარება და დაცვა მისი უახლოესი და ერთმორწმუნე რუსეთის სახით. 1782 წლის ბოლოს მეფემ გამოგზავნა წერილი უმაღლეს სახელზე, რომელშიც ითხოვდა მიეღოთ საქართველო რუსული დერჟავის უმაღლესი ძალაუფლების ქვეშ და დაედოთ მასთან საზეიმო ტრაქტატი მფარველობის შესახებ.

იმპერატრიცას თანხმობის შემთხვევაში, ერეკლე ითხოვდა დაემტკიცებინათ იგი მის შთამომავლობასთან ერთად სამეფო ღირსებაში, დაეტოვებინათ საქართველოში კათოლიკოსის წოდება, როგორც სასულიერო წოდების მეთაურისა; მის სამშობლოში გამოეგზავნათ 4.000-იანი რუსული ჯარები, აუცილებელი მტრებისგან დაცვისა და მისგან ჩამოშორებული პროვინციების დამორჩილებისთვის, და ბოლოს, მოემარაგებინათ იგი ფულებით ჯარების შესანახად, და ვალდებულებას კისრულობდა, რომ მთელ მისთვის ნაწყალობევ თანხას დააბრუნებდა რამდენიმე წლის განმავლობაში.

თავის მხრივ მეფე, აზიური ჩვეულებით, ჰპირდებოდა პეტერბურგში ამანათებად (ერთგულების საწინდრად /მძევლებად/) ერთ-ერთი თავისი ძისა და რამდენიმე თავადისა და აზნაურის გამოგზავნას; ჰპირდებოდა შემოეტანა ხაზინაში მადნების დამუშავებისგან მიღებული მოგების ნახევარი, გადაეხადა ხარკი სამოცდაათი კაპიკი თითოეული კომლიდან, მოეხადა სარეკრუტო ვალდებულება რუსეთის ქვეშევრდომთა თანაბრად, ყოველწლიურად იმპერატრიცის კარისთვის გამოეგზავნა ორი ათასი ვედრო საუკეთესო კახური ღვინო და თოთხმეტი საუკეთესო ბედაური. იმ ოლქებისა და პროვინციების მცხოვრებთაგან, რომლებიც შესაძლოა შემდგომში ყოფილიყო დამორჩილებული და საქართველოსთვის დაბრუნებული, ერეკლე II ვალდებულებას იღებდა შემოეტანა ყოველწლიურად ორას-ორასი ფუთი აბრეშუმი, გადაეხადა ასევე სამოცდაათი კაპიკი თითოეული კომლიდან და, ამაზე ზევით, ნახევარი იმ გადასახადისა, რომელიც შემოჰქონდათ სულზე რუს საბატონო გლეხებს.

თანხმდებოდა რა საქართველოს მიღებაზე თავისი მფარველობის ქვეშ, იმპერატრიცა ეკატერინე II თავის მზერას განავრცობდა იმ წვრილმან პირობებზე გაცილებით უფრო შორს, რომლებსაც სთავაზობდა მას მეფე ერეკლე. რუსეთი არ განიცდიდა საჭიროებას ვალდებულებებში, რომლებიც ემსახურებოდა მისი ხაზინის გაზრდას, მით უმეტეს, რომ საქართველოსა და მისი ხალხმოსახლეობის მაშინდელი მდგომარეობისას მეფეს, ყველაზე უფრო მომგებიან პირობებში შეეძლო შემოეტანა რუსულ ხაზინაში არაუმეტეს 250.000 მანეთისა, ესე იგი ისეთი თანხა, რომელიც არ იყო საკმარისი თვით მის მიერ თხოვნილი რუსული ჯარების შენახვისთვისაც კი. ფულადი ხარკი კი არ იზიდავდა იმპერატრიცას ყურადღებას, არამედ სურვილი მოეწყო ზნეობრივი და ქონებრივი კეთილდღეობა ამიერკავკასიის მისი ერთმორწმუნე მოსახლეობისა. ეკატერინე II ოცნებობდა კავკასიონის მთების იქითა მხარეს ერთი ქრისტიანული სახელმწიფოს შექმნის შესახებ, რომელიც არავიზე არ იქნებოდა დამოკიდებული, გარდა რუსეთისა. იგი ზრუნავდა მთელი ქრისტიანული მოსახლეობის განთავისუფლებაზე მისთვის აუტანელი სპარსელებისა და თურქების მაჰმადიანური უღლისგან და ამიტომ ხალისით დათანხმდა ერეკლე II-ის თხოვნაზე მფარველობის შესახებ, ვინაიდან საქართველოს მეფის სურვილში ხედავდა პირველ ნაბიჯს კავკასიონის იქით ჩვენი გავლენის განმტკიცებისა და თავისი ვარაუდების განხორციელებისთვის.

იმპერატრიცას უახლოესი თანამოაზრე, თავადი გრიგოლ ალექსანდრეს ძე პოტიომკინი, როგორც ადამიანი, რომელმაც სხვებზე უწინ გაიგო ეკატერინე II-ის ხედვანი და განზრახვები, არჩეულ იქნა მისი ნებისა და წინასწარმონახაზების აღმსრულებლად. აძლევდა რა თავად პოტიომკინის უშუალო განმგებლობაში მთელ საქმეებს სპარსეთთან და საქართველოსთან, იმპერატრიცამ ამით მას ხელთ გადასცა მთელი ჩვენი ურთიერთობებიც აღმოსავლეთთან. მან მისცა თავადს ფართო უფლებამოსილება, რათა განეკარგა საქმეები როგორც ძალაუფლების მქონეს, თავისი შეხედულებისდა მიხედვით, და დაავალა დაედო საბოლოო ტრაქტატი ერეკლე მეფესთან. თავადი გრიგოლ ალექსანდრეს ძე საქმეს შეუდგა მისთვის დამახასიათებელი მგზნებარებითა და გატაცებით. გზავნიდა რა თავის ბიძაშვილს გენერალ-პორუჩიკ პავლე სერგის ძე პოტიომკინს ახალ მოზდოკის ხაზზე განლაგებული ჯარების სარდლობისთვის, ასე მისწერა მას (Въ секретномъ предписанiи отъ 6-го сентября 1782 года. Госуд. Арх., XXIII, № 13):

“როგორც მისი იმპერატორობითი უდიდებულესობის უზენაესი ნებაა, რათა გვქონდეს კავშირი ჩვენი საზღვრების მომიჯნავე მფლობელებთან, როგორც ესაა: საქართველოსთან, სომხებთან, რომლებიც იმყოფებიან ყარაბაღსა და ყარადაღში, ამიტომ თქვენ, სხვადასხვა საბაბით, ხშირი ურთიერთობები უნდა გქონდეთ მათთან და ააწყოთ ნაცნობობა, რის მეშვეობითაც მოემზადებით კიდეც მომავალში დანიშნული გეგმებისა და ღონისძიებებისთვის.

თქვენი ყოფნის ადგილზე კი თქვენ უნდა მიიღოთ ზუსტი ცნობები დიდი და მცირე ყაბარდოს ხალხებზე, რასთან შეხებაში მყოფ მთელ საქმეებსაც მიიღებთ ჩემი სალაშქრო კანცელარიიდან. თქვენ მოგიწევთ დააკავშიროთ ისინი მათი საკუთარი სარგებლით რუსეთთან და გახსნათ უკვე დიდი ხნიდან ფესვგადგმული ურთიერთბრძოლების კვანძები; დაზვეროთ ვინ არის მათგან უფრო ძლიერი თავადებს შორის და ვინ უფრო საიმედო; როგორია კავშირი მათსა და მდაბიო ხალხს შორის და ეს ორი ნაწილი ცუდი არ იქნება იყოლიოთ გარკვეული შურის მდგომარეობაში ურთიერთ შორის”.

შეუდგა რა მეტად ვრცელი პოლიტიკური პროგრამის აღსრულებას, თავად პოტიომკინს სურდა აღენიშნა თავისი საქმიანობის დაწყება განსაკუთრებული წყალობებით ერეკლე მეფისადმი, წყალობებით, რომლებსაც შეეძლოთ მიეთითებინათ სხვა მფლობელებისთვისაც, რომ რუსეთის მფარველობის ძიებას მიჰყავს ისინი მრავალრიცხოვანი სარგებლისა და უპირატესობისკენ. მისი შუამდგომლობით იმპერატრიცა არა მხოლოდ დაეთანხმა დაეკმაყოფილებინა ერეკლეს ყველა მოთხოვნა, არამედ მისცა მას გაცილებით უფრო მეტი, ვიდრე თავად მას შეეძლო სურვილი ჰქონოდა. მეფეს ნება მიეცა გამოეყენებინა თავის სასარგებლოდ ის ხარკი, რომლის შემოტანასაც იგი ვალად კისრულობდა ქვეშევრდომობის ნიშნად და ჯერ კიდევ ტრაქტატის დადებამდე ერეკლეს ერთ-ერთი ვაჟიშვილი დაჯილდოებულ იქნა წმ. ანას ორდენით* (*ერეკლემ აღტაცებით მიიღო ეს ჯილდო და მადლობას უხდიდა მისთვის პოტიომკინს: “თქვენს წერილთან ერთად, წერდა მეფე 18 მაისს, მივიღეთ ჩვენ ისეთი სიხარული, რომელსაც არ მოველოდით. თქვენი მეშვეობით ყოვლადმოწყალე ჩვენი ხელმწიფისგან მივიღეთ გამოგზავნილი ორდენი ჩვენი ძისთვის. თუმცა კი ჩვენ არ დაგვიმსახურებია, რომ თქვენ ჩვენდამი ასეთი მეგობრობა გამოიჩინოთ, მაგრამ რა თქმა უნდა შევეცდებით, ყველა თქვენს მიერ გამოჩენილი კეთილგანწყობისთვის სამსახური გაგიწიოთ. რადგანაც ჩვენი უმცროსი ვაჟებიდან უფრო ასაკოვანია იულონი, ამიტომ განვსაჯეთ, რომ ეს ბაფთი მისთვის გაგვეკეთებინა”).

1783 წლის დასაწყისში თავადი პოტიომკინი, ატყობინებდა რა ერეკლეს, რომ მას აქვს დავალებული მთელი საქმეები საქართველოსთან, წერდა, რომ მეფესთან ტრაქტატის დასადებად მან რწმუნებები გადასცა თავის ბიძაშვილს პ. ს. პოტიომკინს, ხოლო მის დასახმარებლად კი დანიშნა პოდპოლკოვნიკი ტამარა, რომლის ხელითაც უგზავნის მას ტრაქტატის პროექტს (Ордеръ генералъ-поручику Потёмктну 3-го апреля 1783 года, № 106. Госуд. Арх., XXIII, № 13, карт. 45). რადგანაც მეფის ყველა თხოვნა იყო არა მარტო დაკმაყოფილებული, არამედ გაკეთებულია გაცილებით უფრო მეტიც, ვიდრე მას სურდა, ამიტომ თავადი გამოხატავდა დარწმუნებას, რომ ერეკლე, რა თქმა უნდა, არ წააწყდება სიძნელეს (ტრაქტატის) პირობების დადებაში და სულ უახლოეს მომავალში გამოგზავნის თავის სრულუფლებიან წარმომადგენლებს კავკასიის ხაზზე, იმ ადგილას, რომელიც დანიშნულ იქნება გენერალ-პორუჩიკ პოტიომკინის მიერ. უკანასკნელს იმავე დროს დაევალა საქართველოში გამგზავრებისთვის მოემზადებინა ორი ბატალიონი, სამთო და ყაბარდოსი (Горскiй и Кабардинскiй), ოთხი ქვემეხით, მაგრამ ბრძანების მიღებამდე ისინი არ გაეგზავნა, არამედ ეზრუნა მხოლოდ გზის შეკეთებისთვის, ამასთან მისი ერთი ნახევარი შეკეთებულ უნდა ყოფილიყო ჩვენს მიერ, ხოლო მეორე ნახევარი კი – ქართველებისა (То же отъ 3-го апреля, № 103. Тамъ же).

1783 წლის მაისის შუა რიცხვებში პოდპოლკოვნიკმა ტამარამ დატოვა კავკასიის ხაზი და გაემგზავრა საქართველოში ტრაქტატის პროექტით. გენერალ-პორუჩიკმა პოტიომკინმა გაატანა მას წერილი ერეკლე მეფისადმი, რომელშიც სთხოვდა გამოეგზავნა გეორგიევსკში არანაკლებ ორი სრულუფლებიანი წარმომადგენლისა და მოეზადებინა პროვიანტი საქართველოში გასაგზავნად დანიშნული ჯარებისთვის (Письмо П. С. Потёмкина Ираклiю отъ 9-го мая 1783 г.). მან დაავალა ტამარას დაერწმუნებინა მეფე აჩქარებულიყო სრულუფლებიან წარმომადგენელთა გამოგზავნაში და არ დაექუცმაცებინა თავისი სამფლობელოები ვაჟიშვილებს შორის თანაბრად განაწილებით.

ღებულობდა რა საქართველოს თავის მფარველობაში სამარადისოდ (на вечныя времена), რუსეთის მთავრობას, რა თქმა უნდა, არ შეეძლო დაეშვა სამფლობელოთა დანაწევრება სხვადასხვა პირებს შორის, რომლებიც იშვიათად იყვნენ ერთსულოვანნი, და ამიტომ სწერდა პ. ს. პოტიომკინი პოდპოლკოვნიკ ტამარას (Въ ордере отъ 9-го мая, Государствен. Арх., XXIII, № 13, карт. 45): “რეკომენდაციას გაძლევთ, აუხსნით რა ერეკლე მეფეს ტრაქტატის შინაარსს, მოიხსენიოთ, – თუკი ნამდვილად ეს არის მისი განზრახვა, – რომ მის საქმეთა და მისი სახელის დიდება და მისი ხალხის სარგებელი მოითხოვს იმას, რომ მისი ოლქი სამუდამოდ ერთიანი დარჩეს. პირდაპირი საუბარი თქვენი ამ საკითხზე და გარემოებანი გამოავლენს, საჭირო გახდება თუ არა ტრაქტატის დადებისას შედგენილ იქნას ამაზე სეპარატიული არტიკული”.

ტამარასთვის ძნელი არ ყოფილა ამაში ერეკლეს დარწმუნება, მაგრამ გაცილებით უფრო ძნელი იყო მისი დათანხმება სრულუფლებიან წარმომადგენელთა უსწრაფესად დანიშვნასა და გეორგიევსკში მათ გაგზავნაზე. თავად ერეკლეს ერთგულება რუსეთისადმი უსაზღვრო იყო; ყველა წინადადებაზე ჩვენი მხრიდან იგი პასუხობდა მხოლოდ უპირობო თანხმობით და ამასთან მეტად ხშირად იმეორებდა თავის სურვილს რაც შეიძლებოდა სწრაფად ეხილა რუსული ჯარები საქართველოში. მეფე იმედოვნებდა, რომ ივნისის შუახანებისთვის ისინი უკვე მის სამფლობელოებში იქნებოდნენ და, არ დაედო რა ჯერ კიდევ ტრაქტატი, სურდა საზეიმოდ ედღესასწაულა ტფილისში თავისი შესვლა რუსეთის მფარველობის ქვეშ. თუმცა კი ასეთი აჩქარებულობა განპირობებული იყო პოლიტიკური მიზნებით, ვინაიდან მეფეს სურდა ამ ზეიმურობით დაენახვებინა სპარსეთისთვის, რომ ჰყავს ძლევამოსილი მოკავშირე, მიუხედავად ამისა გენერალ-პორუჩიკი პოტიომკინი იძულებული იყო შეეკავებინა ერეკლე ზედმეტი აჩქარებისგან. იგი სწერდა მეფეს, რომ ჯარების მოსვლა საქართველოში შეიძლება მოხდეს არაუადრეს იმისა, რაც ხელმოწერილ იქნება ტრაქტატი, და სთხოვდა ერეკლეს გადაედო სადღესასწაულო აღნიშვნები მოლაპარაკებათა დასრულებამდე და აჩქარებულიყო სრულუფლებიან წარმომადგენელთა გამოგზავნაში (Ордеръ генералъ-поручика Потёмкина Тамаре отъ 4-го iюня и письмо его царю Ираклiю отъ 7-го iюня 1783 года). პოდპოლკოვნიკი ტამარაც იგივეს მოითხოვდა დაჟინებით, მაგრამ ერეკლე მეფე სრულუფლებიან წარმომადგენელთა დანიშვნის საქმეში გახლდათ უკიდურესად გაუბედავი და ისე იქცეოდა, რომ მეტი დაყოვნება უკვე შეუძლებელი იყო. ამისი მიზეზი იყო მეფისა და მისი გარემომცველი წრის მიერ იმ წესებისა და პირობების სრულებით არცოდნა, რომლებსაც ჩვეულებრივ იცავენ ევროპული სამეფო კარები სახელმწიფო ხელშეკრულებების დადებისას. ტამარას მოუწია თავად შეედგინა მეფის სახელით სრულუფლებიანობის სიგელი (полномочiе), რამდენჯერმე აეხსნა და განემარტა მასში დაწერილი თითოეული სიტყვა, როგორც თავად მეფისთვის, ისე მისი მრჩევლებისთვისაც. ერეკლეს თანდაყოლილ უნდობლობას თავის ქვეშევრდომთა მიმართ, რომელიც შეადგენს ყველა აზიელი მფლობელის დამახასიათებელ თავისებურებას, ადგილი ჰქონდა საქართველოშიც და იყო მეორე მიზეზი აუჩქარებლობისა სრულუფლებიან წარმომადგენელთა დანიშვნის საქმეში. ერეკლე არა თუ არ ენდობოდა თავის თანაშემწეებს მმართველობაში, არამედ არ სჯეროდა თავისი უახლოესი ნათესავებისაც კი, ასე რომ დიდ ხანს არ შეეძლო ჩამოყალიბებულიყო რწმუნებულ პირთა არჩევანში, “რომლებშიც, მოახსენებდა ტამარა (Генералъ-поручику Потёмкину, 27-го мая 1783 года), თუნდაც მხოლოდ გარეგნული ფორმისთვის ამ შემთხვევაში გასაგზავნებში, ეძიებს წინასწარ ამოცნობას მათი ფიქრებისა იმისთვის, რომ ეშინია ლაპარაკებისა, რომლებმაც თვლის რომ არაერთხელ გაუფუჭეს მას საქმე”. მეფე დანიშნავდა ხან ერთს, ხან მეორეს, ცვლიდა, ხელახლა ნიშნავდა და ამით აჭიანურებდა საქმეს. ჰქონდა რა თავად პოტიომკინის დავალება, რომ ჩასულიყო იმერეთში სოლომონ მეფის დარწმუნებისთვის მისდამი რუსული მთავრობის კეთილგანწყობაში, და ჩაეტანა უგანათლებულესი თავადის წერილი*, პოდპოლკოვნიკმა ტამარამ გადაწყვიტა გამგზავრებულყო ქუთაისში, ისე, რომ არ დალოდებია ერეკლე მეფის საბოლოო გადაწყვეტილებას. მან მხოლოდ მოახერხა დაპირების მიღება, რომ დროის იმ შუალედში, რომელსაც იგი გამოიყენებს იმერეთში მგზავრობისა და უკან დაბრუნებისთვის, ერეკლე აუცილებლად დანიშნავს სრულუფლებიან წარმომადგენლებს და მოამზადებს ყოველივე აუცილებელს მათი გამგზავრებისთვის იმდენად, რათა მათ შეეძლოთ ტამარასთან ერთად კავკასიის ხაზზე გამგზავრება (*იმერეთის მეფე სოლომონი სთხოვდა იმპერატრიცას რომ დაეცვა იგი თურქებისგან, რომლებმაც, მისი სიტყვებით, გამოგზავნეს თავიანთი მოხელეები იმერეთის საზღვრების დათვალიერებისა და იქ ციხესიმაგრეთა მოწყობისთვის. იხ. Письмо астраханскаго губернатора П. С. Потёмкину 11-го октября 1782 года. Государствен. Арх., XXIII, № 13).

უკანასკნელის მოგზაურობა იმერეთში გაგრძელდა იმაზე გაცილებით უფრო დიდხანს, ვიდრე ვარაუდობდნენ. საშინელმა უგზოობამ განუწყვეტელი და ძლიერი წვიმებისგან და პოდპოლკოვნიკ ტამარას თანმხლები ზოგიერთი პირის ავადმყოფობამ შეაჩერეს ჩვენი ელჩობა გზაში, აიძულეს ემგზავრათ ნელა და მაინც დაეტოვებინათ რამდენიმე ავადმყოფი ადამიანი სხვადასხვა ადგილას. ქუთაისში ტამარა მოვიდა 5 ივნისს, ხოლო მისი მოსვლიდან მესამე დღეს ავად გახდა მეფე სოლომონიც. ასე რომ ტამარა იძულებული იყო ეცხოვრა იქ ცხრა დღეს და უკან გამომგზავრება შეძლო მხოლოდ 14 რიცხვში.

ტფილისში დაბრუნების შემდეგ მან შეიტყო, რომ სრულუფლებიან წარმომადგენლებად დანიშნულნი არიან თავადი ოტია ანდრონიკაშვილი და თავადი სულხან თუმანიშვილი, მაგრამ 24 ივნისის დილას ერეკლემ გამოგზავნა კაცი სათქმელად, რომ მან შეცვალა თავისი არჩევანი და საბოლოოდ ნიშნავს: პირველ სრულუფლებიან წარმომადგენლად თავის სიძეს, მთავარ მრჩეველს ერევნის პროვინციის საქმეებში და მარცხენა ხელის ჯარების გენერალს თავად იოანე კონსტანტინეს ძე ბაგრატიონს, ხოლო მეორე წარმომადგენლად – თავის გენერალ-ადიუტანტსა და ყაზახის პროვინციის უფროსს, თავად გარსევან რევაზის ძე ჭავჭავაძეს, ასისტენტად მათთან დანიშნულ იქნა არქიმანდრიტი გაიოზი, რომელმაც იცოდა რუსული ენა, ელჩობის ერთი მდივანი და ამალის ოცი ადამიანი. ერეკლე დაჰპირდა მიეცა გასაგზავნი პირებისთვის უფლებამოსილება, რომლის ძალითაც, თითოეულ მათგანს რაიმე გაუთვალისწინებელი შემთხვევის გამო, შეეძლებოდა ტრაქტატზე ხელის მოწერა თავისი ამხანაგის გარეშეც (Рапортъ Тамары генералу Потёмкину 21-го iюня 1783 года).

გზავნიდა რა თავადებს ბაგრატიონსა და ჭავჭავაძეს გეორგიევსკში, მეფემ დაავალა მათ გადაეცათ გენერალ-პორუჩიკ პოტიომკინისთვის თავისი სურვილი, რომ მას შეხვედროდა, თუნდაც ნახევარ გზაზე კავკასიონის მთებში, იქ, სადაც გზას ამუშავებდნენ ჩვენი მუშები. ეს წინადადება განპირობებული იყო რამდენადაც სურვილით პირადად გაეცნო მოსაზღვრე რუსი უფროსი, იმდენადვე უნდობლობით სრულუფლებიან წარმომადგენელთადმი და შიშით, რათა რაიმე არ ყოფილიყო გამორჩენილი ტრაქტატში. ქვემოთ ჩვენ ვნახავთ, რომ ერეკლეს სურვილი ამ შემთხვევაში დაკმაყოფილებულ იქნა გაცილებით უფრო მეტი ხარისხით, ვიდრე მას შესაძლო იყო მოლოდინი ჰქონოდა. ტრაქტატის დადების შემდეგ პოტიომკინი ესტუმრა მას ტფილისში და ჰქონდა შემთხვევა გაცნობოდა საქართველოს სამეფო სახლის ყველა წევრს. ახლა კი გაგზავნილ იქნა საქართველოში კომისიონერის ანუ რუსეთის მთავრობასთან მეფის ურთიერთობებში შუამავლის სახით, პოლკოვნიკი ბურნაშოვი, რომლისთვისაც ერეკლეს შეეძლო მიემართა ყველა თავისი თხოვნითა და სურვილით.

პოლკოვნიკი ბურნაშოვი გაგზავნილ იქნა ტფილისში თითქმის ერთდროულად პოდპოლკოვნიკ ტამარასთან. ნიშნავდა რა მას ერეკლე მეფის კარზე ყოფნისთვის, თავადმა პოტიომკინმა აუცილებელ პირობად დაუყენა ბურნაშოვს უფრო ახლოს გაცნობოდა როგორც საქართველოსა და იმერეთის საშინაო მდგომარეობას, ისე მათ პოლიტიკურ მდგომარეობასაც მეზობლებთან მიმართებაში. ბურნაშოვს უნდა დაეთვალიერებინა ორივე სამფლობელოს საზღვრები, შეედგინა საქართველოსა და იმერეთის შეძლებისდაგვარად სწორი რუკა და აღწერა და განესაზღვრა ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი პუნქტები სტრატეგიული მიმართებით, იმისთვის, რათა შემდგომში შესაძლებელი ყოფილიყო მის მიერ მითითებულ ადგილებში აეგოთ რიგი სიმაგრეებისა მოწინააღმდეგის შემოჭრისგან ქვეყნის უზრუნველყოფისთვის. არ აძლევდა რა მათ ვრცელი მშენებლობების ხასიათს, თავადმა პოტიომკინმა დაავალა ბურნაშოვს დაეპროექტებინა არცთუ დიდი, მაგრამ საკმარისად ძლიერი სიმაგრეები (укрепленiя) მეზობელთა თავდასხმების მოსაგერიებლად* (*პოლკოვნიკ ბურნაშოვს აუცილებლად მიაჩნდა ორი სიმაგრის აგება: ერთისა იმერეთში, ახალციხის გზაზე, მდინარე ცხენისწყალზე, ბაღდადის ციხესიმაგრის მახლობლად, ხოლო მეორესი კი – საქართველოში, მდინარე ალაზანზე, при урочище Кумбатъ. თუმცა კი მის მიერ წარმოდგენილი პროექტები და სმეტა თავადმა პოტიომკინმა ყოველგვარი ყურადღების გარეშე დატოვა).

საქართველოსა და იმერეთის მეფეთა ერთობლივ და ერთსულოვან მოქმედებებს საერთო მტრის წინააღმდეგ, რა თქმა უნდა, შეეძლოთ მნიშვნელოვნად შეემსუბუქებინათ მათი სამფლობელოების დაცვა, მაგრამ საგვარეულო ინტერესების გამო წარმოშობილი ურთიერთ მტრობა არ უშვებდა ერთსულოვნებას. პოლკოვნიკ ბურნაშოვს, როგორც შუამავალს რუსეთის მთავრობასა და ორივე მეფეს შორის, რომლებიც ერთნაირად იყვნენ ერთგულები რუსეთისადმი და ისწრაფოდნენ ერთი და იგივე მიზნისკენ, უნდა მიეღო ზომები შერიგებისა და მათ შორის მეგობრული ურთიერთობების აღდგენისთვის.

მაისის ბოლოს პოლკოვნიკი ბურნაშოვი დოქტორისა (იაკობ რაინეგსის – ი. ხ.) და თარჯიმნის თანხლებით საქართველოში გაემგზავრა, თან ახლდა რა ოცდაორი კაზაკი, რომლებიც დანიშნულნი იყვნენ მასთან მუდმივად ყოფნისთვის ტფილისში (Ордеръ П. С. Потёмкина полковнику Бурнашёву 21-го iюня 1783 г. Госуд. Арх., XXIII, № 13, карт. 45). ერეკლე II-მ იგი მეტად ალერსიანად მიიღო და გამოუცხადა, რომ მისი თანხმობისა და მოწონების გარეშე არ ექნება არანაირი ურთიერთობები და მიმოწერა მეზობელ მფლობელებთან (Рапортъ Бурнашёва генералу Потёмкину 16-го мая. Тамъ же).

მალევე ბურნაშოვის ტფილისში მოსვლის შემდეგ, სრულუფლებიანი წარმომადგენლები პოდპოლკოვნიკ ტამარასთან ერთად გაემგზავრნენ გეორგიევსკში. მიიღეს რა უპირობოდ ტრაქტატის ყველა პარაგრაფი, ისინი ითხოვდნენ მხოლოდ იმას, რომ დაეტოვებინათ მეფისთვის ტიტული უმაღლესობა, (оставить царю титулъ Умаглесо – «высочества»), რომელიც მას ეძლეოდა მთელ აზიაში, და დაეტოვებინათ მეფეთათვის უფლება ტახტზე ასვლისას თავზე დაედგათ გვირგვინი; შექმნილი ყოფილიყო საქართველოში ცალკე ეპარქია (образовать в Грузiи отдельную епархiю), მიეცათ მათთვის საკუთარი მონეტის ქონის უფლება და დაუყოვნებლივ შეეყვანათ მათ სამშობლოში რუსული ჯარების ორი ბატალიონი (См. параграфъ 4 секр. Условiй. Воен.-Уч. Арх., отд. I, дело № 183). გენერალ-პორუჩიკი პოტიომკინი დაპირდა ეშუამდგომლა სრულუფლებიანი წარმომადგენლების თხოვნათა დაკმაყოფილების შესახებ და ამით მოხსნა ყველა გაუგებრობა.

1783 წლის 24 ივლისს ტრაქტატი ხელმოწერილ იქნა. საქართველოს მეფემ, თავს არიდებდა რა (устраняясь) ურთიერთობებს სპარსეთთან და მასზე ვასალურ დამოკიდებულებას, ვალდებულება იკისრა საკუთარ თავზე და თავის მენაცვალეებზე (преемники), არ ეღიარებინათ არანაირი სხვა დერჟავული ძალაუფლება, რუსეთის იმპერატორთა ძალაუფლების გარდა. იგი დაპირდა დახმარებოდა რუსული სახელმწიფოს სარგებელს ყველა იმ შემთხვევაში, როცა მისგან მოთხოვნილ იქნებოდა ასეთი დახმარება (содействiе). ერეკლე II-მ ვალდებულება იკისრა რუს მოსაზღვრე უფროსობასთან წინასწარი ურთიერთობისა და მის კარზე აკრედიტებულ რუს მინისტრთან ბჭობის გარეშე, არ შესულიყო რაიმენაირ ურთიერთობებში გარემომცველ მფლობელებთან, არ მიეღო მათი ელჩები (დესპანები) ან წერილები და არ მიეცა მათთვის დაპირებები, არც დაიმედებანი და პასუხებიც კი. მას უნდა დაეკმაყოფილებინა მოსაზღვრე (რუსი) უფროსების ყველა მოთხოვნა და დაეცვა თავის სამფლობელოებში რუსი ქვეშევრდომები ყველანაირი წყენისა და შევიწროვებისგან.

თავის მხრივ იმპერატრიცა, კისრულობდა რა თავდებობას ერეკლე II-ის სამფლობელოთა მთლიანობის შენარჩუნებაზე, დაპირდა გაევრცელებინა ეს თავდებობა ისეთ სამფლობელოებზეც, რომლებიც დროთა განმავლობაში იქნებოდა მის მიერ შეძენილი და მტკიცედ დამკვიდრებული. იმპერატრიცა დაპირდა შეენარჩუნებიბა ტახტი მემკვიდრეობით ერეკლე II-ის შთამომავლობაში, იმ პირობით, რომ მისი მენაცვალეები, ავლენ რა ტახტზე, ატყობინებდნენ მაშინვე რუსეთის მთავრობას, ითხოვდნენ რუსეთის იმპერატორების დამტკიცებას და, ნებართვისა და ინვესტიტურის ნიშნების მიღების შემდეგ*, დებდნენ ფიცს ერთგულებაზე (*ინვესტიტურას შეადგენდა: სიგელი, დროშა რუსეთის ღერბით, რომელსაც თავის შიგნით ჰქონდა ქართლისა და კახეთის სამეფოთა ღერბები, ხმალი, სამბრძანებლო კვერთხი /სკიპტრა/ და მანტია ანუ მოსასხამი გაწყობილი ყარყუმის ბეწვით).

ჰპირდებოდა რა დაეცვა საქართველო მოწინააღმდეგეთა ყველანაირი თავდასხმებისგან და მიეჩნია ამ ქვეყნის მტრები თავის საკუთარ მტრებად, იმპერატრიცა აძლევდა საქართველოს ქვეშევრდომებს რუსებთან ერთნაირ უფლებებსა და უპირატესობებს ვაჭრობასთან მიმართებაში, უფლებას დასახლებულიყვნენ რუსეთში, შესულიყვნენ მასში და უკანვე დაბრუნებულიყვნენ. იგი დაპირდა არ ჩარეულიყო ქვეყნის საშინაო მმართველობაში, მეფისთვის მიეცა სასამართლო, დამნაშავეთა დასჯა და ხარკის აკრეფა მის სასარგებლოდ. უფრო მეტად მოსახერხებელი ორმხრივი ურთიერთობებისთვის რუსეთის მთავრობამ დაადგინა ჰყოლოდა ერეკლე მეფესთან თავისი მინისტრი ან რეზიდენტი, ზუსტად ისევე როგორც მიეღო მისი რეზიდენტი ან მინისტრი სხვა მფლობელი მთავრების მინისტრების თანაბრად (наравне съ прочими владетельныхъ князей министрами). სასულიერო საქმეებთან მიმართებაში დადგენილ იქნა შექმნილიყო საქართველოში ცალკე ეპარქია (образовать въ Грузiи отдельную епархiю), იმ პირობით, რათა კათოლიკოსს, ანუ საქართველოს უფროს მთავარეპისკოპოსს, ექნებოდა რა სამუდამოდ (на вечныя времена) წმ. სინოდის წევრის ტიტული, დაეკავებინა ადგილი სხვა რუს მღვდელმთავრებს შორის მე-8 ხარისხში, სახელდობრ ტობოლსკელის შემდეგ (Полн. Соб. Закон., Т. XXI, № 15.835).

გარეშე მტრებისგან ქვეყნის დასაცავად, თუმცა კი დადგენილ იქნა საგანგებო საიდუმლო მუხლებით შეენახათ საქართველოში, ადგილობრივ კმაყოფაზე, რუსული ჯარების ორი სრული ბატალიონი საპოლკო არტილერიის ოთხი ქვემეხით, ამასთანავე ერეკლეს ერჩია, ყველაზე უფრო მეტი დამოუკიდებლობის შეძენისთვის (для приобретенiя найбольшей самостоятельности), შეენარჩუნებინა მეგობრობა და ჰქონოდა მუდმივი კავშირი იმერეთის მეფე სოლომონთან და ამიერკავკასიის სხვა ქრისტიან მოსახლეობასთან. იქნებოდა რა კავშირსა და სრულ თანხმობაში, ქრისტიანულ მოსახლეობას, მოქმედებებში ერთსულოვნებისას, შეეძლო გაეწია საკმარისად ძლიერი წინააღმდეგობა ყველანაირი თავდასხმებისთვის მათ თავისუფლებაზე, სიმშვიდესა და კეთილდღეობაზე. ამიტომ, პირობების დადებისას, რუსეთის მთავრობა დაჟინებით მოითხოვდა (настаивало), რათა ერეკლე II-ს მოეხსნა ყველა გაუგებრობა, რომლებიც იყო მასსა და იმერეთის მეფეს სოლომონს შორის, რომ იგი შერიგებოდა მას და ემოქმედათ ერთსულოვნად. მეფე დაპირდა მოთხოვნის შესრულებას და მისცა პირობა, რომ მომავალში ყველა შესაძლო წარმოქმნილ გაუგებრობას უთმობდა გადასაწყვეტად იმპერატრიცას.

თავის მხრივ რუსეთის მთავრობა, საქართველოს დამოუკიდებლობის უზრუნველსაყოფად (для обезпеченiя независимости и самостоятельности Грузiи), დაპირდა არ შემოეფარგლა თავისი დახმარება მხოლოდ ორი ბატალიონით, არამედ გაეზარდა ჯარების რიცხვი საჭიროებისდა მიხედვით და მეფის მოსაზღვრე რუს უფროსთან ურთიერთ შეთანხმების მიხედვით. “მისი იმპერატორობითი უდიდებულესობა”, ნათქვამია ტრაქტატში (Смотри параграфъ 4 секретныхъ условiй. Военно.-Учен. Архивъ, Отд. I, дело № 183), “ჰპირდება, ომის შემთხვევაში, მიმართოს ყველა შესაძლო მცდელობას იარაღის დახმარებით, ხოლო მშვიდობიანობის შემთხვევაში კი დაჟინებული მოთხოვნით მიწებისა და ადგილების დაბრუნებაზე, რომლებიც უძველესი დროიდან ქართლსა და კახეთს ეკუთვნოდა, და რომლებიც დარჩება კიდეც იქაურ მეფეთა მფლობელობაში მათზე სრულიად რუსეთის იმპერატორების მფარველობისა და უმაღლესი ძალაუფლების შესახებ დადებული ტრაქტატის საფუძველზე”.

“სრულუფლებიან წარმომადგენელთა მიერ ხელმოწერილმა ტრაქტატმა საქართველოს ქვეშევრდომობის შესახებ პეტერბურგში ჩააღწია 17 აგვისტოს. “გუშინდელ დღეს”, წერდა იმპერატრიცა თავად პოტიომკინს (Въ письме отъ 18-го августа 1783 года. Письмо это съ пропускомъ напечатано въ «Русской Старине» 1876 года, № 5), მე ამა თვის 5 რიცხვის შენი წერილი მივიღე პოლკოვნიკ ტამარას მეშვეობით, რომელმაც მომიტანა ქართული საქმეც, რისთვისაც ისევ შენვე გმადლობ. პირდაპირ შენ – ჩემო გულითადო მეგობარო! Voila bien des choses de faites en peu de temps. ევროპის შურს მე მეტად მშვიდად ვუყურებ, დაე ილაზღანდარონ, ჩვენ კი საქმეს ვაკეთებთ. შენი წარმოდგენებით საქმეები ადგილზე არ ჩაწვება, კეთილი ინებე და გამოგვიგზავნე ხოლმე”.

მიიღო რა კმაყოფილებით ცნობა ტრაქტატის დადების შესახებ, რომელიც უტოლდებოდა “მისგან მიღებულ დიდებასა და უეჭველად მოსალოდნელ სარგებელს”, იმპერატრიცამ უწყალობა გენერალ-პორუჩიკ პავლე პოტიომკინს 6.000 მანეთი და სათუთუნე პორტრეტით, ხოლო მასთან ერთად მშრომელ მოხელეებს კი ორი ათასი მანეთი (Рескриптъ князю Потёмкину. Архивъ кабинета Его Величества, св. 440).

ტრაქტატთან ერთად პოლკოვნიკმა ტამარამ წარადგინა ქართველ რწმუნებულთა დამატებითი თხოვნებიც, რომელთაც ეღირსათ კიდეც უმაღლესი დამტკიცება. იმპერატრიცამ დაუტოვა ერეკლე II-ს “უმაღლესობის” ტიტული, უწყალობა მას გვირგვინი და ტრაქტატის საგანგებო პარაგრაფით* (*რომელიც დამტკიცებულ იქნა 1783 წლის 30 სექტემბერს. Полн. Соб. Закон., Т. XXI, № 15840) მისცა უფლება როგორც ერეკლეს, ისე მის მენაცვალეთაც აღესრულებინათ დაგვირგვინებისა და მირონცხების წესი* (*ერეკლე მეფემ, რომელიც ვერ დაკმაყოფილდა სრულუფლებიანი წარმომადგენლის, გენერალ-პორუჩიკ პოტიომკინის დაპირებით, და ეშინოდა, რომ დაგვირგვინებაზე ნებართვა არ იქნებოდა ტრაქტატში შეტანილი, მისი დადებიდან მალევე თავად პოტიომკინთან გააგზავნა თავისი პირველი მდივანი და საყვარელი მოხელე თავადი სულხან თუმანიშვილი. “თავადი თუმანოვი”, მოახსენებდა უგანათლებულესი იმპერატრიცას 7 ოქტომბერს, კეთილგონიერი ადამიანია, მეტად კარგი განათლებისა და მრავალი ნიჭის მქონე. არ შეიძლებოდა, თითქოსდა, ასეთად წარმოგვედგინა ტფილისელი მაცხოვრებელი. ამ წარმოგზავნის მიზეზია – მეფის დაგვირგვინება, რაც სურს ერეკლეს და რის შესახებაც განაახლებს თავის სათხოვარს თქვენი იმპერატორობითი უდიდებულესობის ტახტისადმი. რადგანაც უკვე არის ამაზე თქვენი უზენაესი იმპერატორობითი ნება, ამიტომ ვაგზავნი კიდეც მას უკანვე საქართველოში, ვუდასტურებ რა მეფეს დაიმედებას ყოვლადმოწყალე ნებართვის შესახებ”. მაგრამ მიუხედავად ერეკლეს სურვილისა შეენარჩუნა თავისთვის და თავისი შთამომავლობისთვის დაგვირგვინების უფლება, თავად იგი მოკვდა ისე, რომ არ ყოფილა დაგვირგვინებული). ამაზე ზევით, საქართველოს მეფეებს მიეცათ უფლება მოეჭრათ საკუთარი მონეტა “მათი გამოსახულებით და უკანა მხარეზე ქართლისა და კახეთის სამეფოს გერბით, რომლის თავზეც მხოლოდ გამოსახული იქნება ორთავიანი არწივი ამ მფლობელებსა და მათ ქვეშევრდომებზე რუსეთის იმპერატორების მფარველობისა და უმაღლესი ძალაუფლების ნიშნად” (Полн. Соб. Закон., Т. XXI, № 15.841).

აგვისტოს შუა რიცხვებში ცნობამ ტრაქტატის დადების შესახებ მოაღწია ტფილისამდე და იმავე თვის 20 რიცხვში ქართველები საზეიმოდ დღესასწაულობდნენ ამ მოვლენას (Рапортъ генерала Потёмкина князю Потёмкину, 6-го сентября. Госуд. Арх. XXII, № 13, карт. 45). მოსახლეობის საყოველთაო სიხარული ძლიერდებოდა კიდევ იმ ცნობით, რომ რუსული ჯარები დაიძრებიან საქართველოსკენ სულ ახლო ხანებში, როგორც კი მზად იქნება ხიდები მდინარე თერგზე და შეკეთდება გზა.

ჩვენ ვნახეთ, რომ ჯერ კიდევ მაისის თვიდან გზა საქართველოსკენ მოჰყავდათ უკეთეს მდგომარეობაში. მალევე ტფილისში ჩამოსვლის შემდეგ პოლკოვნიკი ბურნაშოვი მოახსენებდა, რომ იგი შეუდგა ხიდების მშენებლობას ტფილისიდან უღელტეხილამდე კავკასიონის მთების ჩრდილოეთ კალთებისკენ და რომ, პირობის თანახმად, მეფე ერეკლე II ჰპირდება მას 1.500 მუშის მიცემას (Рапортъ полковника Бурнашёва генералу Потёмкину, 11-го iюля. Тамъ же). ჩვენი მხრიდან კი გზებისა და თერგზე ხიდების მოწყობისთვის ზუსტად ასევე მაისის თვეში გაგზავნილ იქნა ობერ-კვარტერმაისტერი ფოხტი 800 მუშა ადამიანითა და გრენადერთა ბატალიონით მათ დასაფარავად. ამ დავალების შესრულება მოითხოვდა არცთუ მცირე ძალისხმევას, ვინაიდან მაშინდელი გზა საქართველოსკენ ძლივს-ძლივობით თუ იქნებოდა სავალად ვარგისი ერთი ფეხით მავალისთვისაც. 32 ვერსის სიგრძეზე, სოფელ ბალთადან ყაზბეგამდე, ფოხტს მოუხდა 27 ხიდის აგება მდინარეებზე ჯარების გადაყვანისთვის. მიუხედავად იმისა, რომ დაღმართების მოსაწყობად უხდებოდა დენთით მთათა ქვიანი კალთების აფეთქება, რომ ყველა ხიდი იგებოდა მტკიცედ, საყრდენებზე, ფოხტმა ოქტომბრისთვის მოასწრო თავისი ძნელი დავალების დასრულება იმდენად წარმატებით, რომ გენერალ პოტიომკინს, ამ გზის დათვალიერებისას, სიძნელეების გარეშე შეეძლო ემგზავრა ეტლით, რომელშიც რვა ცხენი იყო შებმული, და ისეთ ადგილას, “სადაც ადამიანს არ შეეძლო მარტოს ფეხით გაევლო ყოველ წუთს უფსკრულში გადაჩეხვის საფრთხის გარეშე” (Рапортъ П. С. Потёмкина князю Потёмкину 7-го сентября. ეს იყო პირველი გზა საქართველოში, რომელიც გაყვანილ იქნა 1.500 რუსი ჯარისკაცის შრომით, სამი თვის განმავლობაში, და არაფერი არ დაჯდა რამდენიმე ზედმეტი ხორცისა და ღვინის პორციის გარდა).

ჰპოვა რა გზა სავსებით დამაკმაყოფილებლად, პოტიომკინმა მაშინვე გაგზავნა საქართველოში ეგერთა ორი ბატალიონი, სამთო და ბელორუსიისა, ორი მარტორქითა და ორი ზარბაზნით*. 3 სექტემბერს ბატალიონები მოვიდნენ ტფილისში, სადაც მათ დახვდა ხალხის უზარმაზარი რაოდენობა, და შევიდნენ ერეკლე მეფის განკარგულებაში და პოლკოვნიკ ბურნაშოვის უფროსობის ქვეშ. ქართველები დღესასწაულობდნენ ამ დღეს განსაკუთრებული გატაცებით და ტფილისი იყო ილუმინებული (განათებული), უჩვეულო სიცივის მიუხედავად, რითაც აღინიშნა რუსების შემოსვლა საქართველოში (*მარტორქა /единорогъ/ ეწოდებოდა ქვემეხს, რომელიც, ზარბაზნისგან /пушка/ განსხვავებით, ისროდა არა მასიურ ბირთვებს /ядро/, არამედ ყუმბარებს /граната/. ეს უკანასკნელები წარმოადგენდა ასევე სფეროს ფორმის ფოლადის გარსებს, რომელთა შიდა ცარიელი ადგილი ავსებული გახლდათ ბრიზანტული ასაფეთქებელი ნივთიერებით, სახელდობრ ტროტილით. ფოლადის გარსში ერთ ადგილას გაკეთებული იყო ნახვრეტი, სადაც იდგმებოდა ხის პატარა მილი მასში ჩადებული ფიტილით. გასროლისას ფიტილს ეკიდებოდა ცეცხლი იმ ანგარიშით, რომ ყუმბარის მიზანში მოხვედრის დროს ცეცხლის ალს ტროტილამდე მიეღწია და აეფეთქებინა იგი, რასაც შედეგად მოჰყვებოდა ყუმბარის ფოლადის კორპუსის მრავალ მცირე ნაჭრებად დამსხვრევა და დიდი ენერგიის მქონე ეს ნამსხვრევები აზიანებდნენ კიდევაც გარკვეულ რადიუსში მყოფ ცოცხალ ძალას. ამ ქვემეხებს ტრადიციულად ოსტატები უსვამდნენ ცალრქიანი ცხოველის დამღას, რის გამოც მათ ეწოდებოდა მარტორქები /единороги/. ახლო მანძილებზე /500 მ-მდე/ მოწინააღმდეგის ცოცხალი ძალის დაზიანებისთვის მაშინდელი არტილერისტები ზარბაზნებიდანაც ისროდნენ კარტეჩს /ფინდიხს, картечь/. ეს გახლდათ ადვილად აალებადი ქსოვილისგან შეკერილი პატარა პარკები, რომლებიდ გატენილი იყო ლითოლისა და ქვის უამრავი პატარა ბურთულებით, ლურსმნებითა და სხვა. კარტეჩის გასროლისას პარკის ქსოვილი ადვილად იწვოდა, ხოლო მის შიგნით არსებული უამრავი პატარა ნივთი კი იმავე ნამსხვრევების ნაირად დიდ ენერგიით იფანტებოდა მის არეში მყოფ მოწინააღმდეგეს აზიანებდა /ი. ხ./).

– რუსებმა ჩვენ ზამთარი მოგვიტანეს, აბობდნენ ტფილისის მცხოვრებნი, თბებოდნენ რა თავიანთ სახლებში მაყლებთან.

თითქოსდა იქაურთა სიტყვების დასამტკიცებლად, 24-დან 25 დეკემბრის გათენების ღამეს და მთელ 26 რიცხვში ისეთი თოვლი მოდიოდა, რომ ტფილისში დაიდო ერთნახევარი არშინის სიმაღლეზე და ქალაქის ქუჩების სივიწროვის გამო, რამდენიმე დღის განმავლობაში ეზოდან ეზოსკენ გასვლა თითქმის შეუძლებელი იყო. 1784 წლის იანვრის შუა რიცხვებამდე ტფილისლები, მათთვის უკიდურესად გულდასაწყვეტად, იძულებულნი იყვნენ სახლებში მჯდარიყვნენ, ან კიდევ ქუჩებში სხვანაირად ვერ გაევლოთ, თუ არა ცხენზე ამხედრებულებს, ხოლო ამასობაში კი, მიმდინარე მოვლენები იწვევდა ხშირ შეტყობინებას, თითოეულს იზიდავდა ქუჩისკენ, რათა შეეტყოთ ახალი ამბები და მიეღოთ მონაწილეობა მოსალოდნელ ახალ ზეიმსა და დღესასწაულებში (Рапортъ Бурнашёва П. С. Потёмкину 16-го января 1784 года. Госуд. Арх., XXII, № 13. карт. 47).

ჯერ კიდევ იანვრის დასაწყისში, მალევე შობის დღესასწაულის შემდეგ, ქალაქში დადიოდა ხმები, რომ პოლკოვნიკი ტამარა გამოგზავნილია საქართველოში უმაღლესი წყალობითა და საჩუქრებით; რომ მას თან მოაქვს იმპერატრიცა ეკატერინე II-ის რატიფიკაცია დადებულ ტრაქტატზე და ინვესტიტურის ნიშნები. ღებულობდა რა საქართველოს რუსეთის მფარველობის ქვეშ, იმპერატრიცას სურდა აღენიშნა ეს მოვლენა მრავალი წყალობით, როგორც სამეფო სახლის წევრებისთვის, ისე ტრაქტატის დადებაში უშუალოდ მონაწილე პირთათვისაც. “რაც შეეხება საჩუქრებს”, წერდა თავადი პოტიომკინი გენერალ-მაიორ ბეზბოროდკოს, “ელჩებისა და მათი ამალისთვის დანიშნულსა და მეფის სრული უფლების აღმნიშვნელი (ინვესტიტურის ნიშნების) გარდა, ზედმეტად არ მიმაჩნია ზოგიერთი ჯილდოს მიცემა სამეფოს უპირველესი ადამიანებისთვის. რადგანაც კათოლიკოსს აქვს ჯვრიანი კუნკული, ამიტომ შეიძლება მას ეწყალობოს ასეთი ჯვარი თვლებით. ჯერ კიდევ პეტერბურგში ყოფნის დროს მოვახსენებდი მის იმპერატორობით უდიდებულესობას ამ ხარისხისთვის ერეკლეს ძის (ანტონის) მზადების შესახებ, რომელიც უკვე ატარებს დიაკონის ღირსებას* (*როდესაც თავადი პოტიომკინი წერდა ამ წერილს, ბატონიშვილს უკვე ჰქონდა არქიმანდრიტის ღირსება); ხომ არ იქნება უმაღლესი ნება, რომ ებრძანოს მოსკოვში მისი ეპისკოპოსად კურთხევა და ასეთ შემთხვევაში მდიდრული ჯვარი და პანაღია მეტად მნიშნელოვანი საჩუქარი იქნება. დედოფლისთვის არ არის უკეთესი საჩუქარი, თუ არა წმ. ეკატერინეს ორდენი; სამეფო სახლის სხვა წევრებისთვის – ნივთები ბრილიანტებით”.

თავად პოტიომკინის აზრი სავსებით მოწონებულ იქნა იმპერატრიცას მიერ და პოლკოვნიკი ტამარა გაემგზავრა საქართველოში რამდენიმე ფუთა საჩუქრებით. 2 იანვარს იგი გავიდა მოზდოკიდან და ექვსი გადასასვლელის შემდეგ მიაღწია თოვლიანი მთების ძირს. გადავიდა რა კავკასიონის მთების მოპირდაპირე მხარეს, მან ნახა, რომ ამიერავკასიაში მიმავალი გზები ისეთი უჩვეულო რაოდენობის თოვლით იყო დაფარული, რომ მეტად ნელა მიიწევდა წინ, მის დასახვედრად გამოგზავნილი თავადებისა და აზნაურთა მთელი ძალისხმევის მიუხედავად. უკანასკნელნი, სურდათ რა მოგზაურობის დაჩქარება, ინაწილებდნენ ტამარს ნივთებს და ძნელ ადგილებში თავიანთი ცხენებით გადაჰქონდათ (Рапортъ Тамары генералу Потёмкину 30-го января 1784. Госуд. Арх., XXIII, № 13, карт. 47). ბოლოს, 1784 წლის 17 იანვარს ტფილისში შეიტყვეს, რომ ერეკლე მეფემ, მიიღო რა ცნობა ტამარას მოახლოების შესახებ, მის შესაგებებლად გაგზავნა თავადი იოანე კონსტანტინეს ძე ბაგრატიონი რამდენიმე თავის კარისკაცთან ერთად, და რომ ისინი, შეხვდნენ რა უკანასკნელს, ინკოგნიტოდ მოუძღვებოდნენ მას ქალაქისკენ* (*დედაქალაქის გარეთ ისეთი სახლების არარასებობის გამო, რომლებიც რამდენადმე მაინც მოსახერხებელი იქნებოდა განთავსებისთვის, პოლკოვნიკი ტამარა მიცილებულ იქნა ტფილისში ოფიციალური დახვედრის გარეშე).

ტამარა ნამდვილად ამ დღეს ჩამოვიდა ტფილისში* (*ბუტკოვი თავის თხზულებაში (ნაწ. II, 129) ამბობს, რომ ტრაქტატის რატიფიკაცია და ინვესტიტურის ნიშნები ჩამოტანილ იქნა საქართველოში 1783 წლის ნოემბერში, მაგრამ ეს სწორი არ არის), ხოლო მეორე დღეს კი ჰქონდა პრივატული აუდიენცია ერეკლესთან. მან გადასცა მეფეს თავად პოტიომკინის წერილი და მოელაპარაკა მომავალ ცერემონიებთან დაკავშირებით. რუსეთის დესპანის საქართველოს დედაქალაქში საზეიმოდ შემოსვლისთვის არჩეულ იქნა 22 იანვარი, და წინა დღეს მეფემ დააგზავნა ქალაქში თავისი ჰეროლდები, რომელთაც ეცვათ ბეგთარი “ძველი სპარსელი მეომრების მსგავსად”, საუკეთესო ცხენებზე, მდიდრული აღკაზმულობით. მუსიკოსთა გუნდისა და აზნაურთა მნიშვნელოვანი რიცხვის თანხლებით, ჰეროლდები, ჩაივლიდნენ რა ტფილისის უმთავრეს ქუჩებს, ატყობინებდნენ ხალხს მომავალი ზეიმის შესახებ.

22 იანვრის გათენებისთანავე, ას ერთმა გასროლამ რუსული ქვემეხებიდან ამცნო ცერემონიის დაწყების შესახებ, და ტფილისის მოედნები ხალხით დაიფარა, შეტყობინებაში არსებული სიძნელეების მიუხედავად. ქუჩების სივიწროვის გამო, რომლებიც ამასთანავე ღრმა თოვლით იყო დაფარული, ცერემონიალურ კორტეჟს სვლა შეეძლო მხოლოდ უმთავრესი ქუჩების გავლით, და ამიტომ ცერემონიაში მონაწილეთა შეკრებისთვის არჩეულ იქნა პოლკოვნიკ ბურნაშოვის სახლი, რომელიც უფრო მეტად მოსახერხებელი გახლდათ და თანაც განლაგებული იყო ქალაქის უკეთეს ნაწილში. აქედან შეკრებილები გაემართნენ სამეფო სასახლისკენ ქუჩების გავლით, რომელთა ორივე მხარეზე ჩამწკრივებულიყვნენ ტფილისის შეიარაღებული მცხოვრებნი.

წინ მიდიოდნენ ცხენებზე ამხედრებული ჰეროლდები, მათ უკან კი ცხენოსანი ბადრაგი ქართველთაგან, უმცროსი ცერემონმაისტერისა და მეფის გენერალ-ხაზინადარის თანხლებით. მათ უკან მიჰყვებოდა რუსული ჯარების ორი ოცეული, ხოლო მათ კვალდაკვალ კი სამეფო კარის 24 აზნაური, უფროსი ცერემონმაისტერისა და მეფის პირველი მდივნის თავად ბეგთაბეგიშვილის წინამძღოლობით.

კარისკაცთა შემდეგ ცხენზე ამხედრებული მიდიოდა პოდპოლკოვნიკი მერლინი, ხოლო მას კი უკან მიჰყვებოდნენ ობერ-ოფიცრები, რომელთაც მიჰქონდათ თანამიმდევრობით: დროშა, ხმალი, სამეფო მანტია, სკიპტრა, გვირგვინი და სიგელი. რეგალიებს ორივე მხარეზე მიუყვებოდნენ სამეფო კარის აზნაურები. სიგელის უკან მიდიოდა პოლკოვნიკი ტამარა, რომელსაც ერთ მხარეს ჰყავდა ობერ-შტალმაისტერი თავადი აბაშიძე, ხოლო მეორე მხარეს – მეფის გენერალ-ადიუტანტი თავადი ბარათაშვილი. პროცესიას კეტავდა ეგერთა ორი ოცეული და ცხენოსან ქართველთა ბადრაგი.

მიუახლოვდა რა მეფის სასახლეს, კორტეჟს მუსიკით დახვდნენ რუსული ბატალიონები, რომლებიც მწყობრად იყვნენ ჩამწკრივებულნი, “ხოლო სამეფო კარზე კი – საყვირების ხმით, წინწილითა და სხვა მუსიკალური საკრავებით”.

მეფის სასახლის ჭიშკართან პროცესიას დახვდნენ პოლკოვნიკი ბურნაშოვი და ბატონიშვილი მირიანი, ხოლო პარმაღთან, კიბეებზე და დარბაზის შესასვლელში – უპირველესი სამეფო ჩინოსნები.

აუდიენც-დარბაზში დადგმული იყო ტახტი რუსული სამეფო კარიდან გამოგზავნილი მდიდრული ბალდახინით. ტახტის წინ იდგა მეფე, ხოლო მის გვერდებზე ბატონიშვილები, მეფის შვილიშვილები, კათოლიკოსი, მღვდელმთავრები, მინისტრები და მრავალრიცხოვანი ამალა დიდგვაროვან პირთაგან. პოლკოვნიკმა ტამარამ, მისი უმაღლესობისადმი მისალმების შემდეგ, გადასცა მას რიგის მიხედვით ყველა რეგალია, და ბოლოს სიგელი.

მეფე ღებულობდა მათ ტახტის საფეხურებთან მდგომი. დროშა და ხმალი მან ჩააბარა უფროსებს თავადთა საგვარეულოებს შორის, რომელთაც ძველი დროიდან ჰქონდათ უფლება, რომ ეტარებინათ ისინი მეფეთა უკან; მანტია მიიღეს სასახლის კარის მოხელეებმა; გვირგვინი და სკიპტრა მეფემ ბრძანა დაესვენებინათ ბალიშებზე მის სიახლოვეს, ხოლო სიგელი კი უფროსი ბატონიშვილის მეშვეობით გადასცა თავადებს ორბელიანსა და ბაგრატიონს. უკანასკნელის გადაცემას თან ერთვოდა ზარბაზნების ას ერთი გასროლა. სიგელის მიღებისა და პოლკოვნიკ ტამარას სიტყვის დასრულების შემდეგ, – რომელშიც მან დაუდასტურა ერეკლეს იმპერატრიცას აუცილებელი სურვილი გაეწია მფარველობა საქართველოსთვის, – მეფე ავიდა ტახტზე, რომლის საფეხურებზედ დააყენა თავისი შვიდი ძე და ორი შვილიშვილი.

“ყოველვე ეს”, მოახსენებდა პოლკოვნიკი ტამარა (Генералу Потёмкину отъ 30-го января 1784 года. Госуд. Арх., XXIII, № 13, карт. 47), “თავად მოქმედებით წარმოდგენილია მის მიერ ისეთი მნიშვნელობითა და გამოხატულებით, თითქოს დაასრულა მან ტახტის საფეხურებთან თავისი ცხოვრების განვლილი ხანა და საწყისი მისცა ახალს”.

რჩებოდა რა ტახტზე, ერეკლემ გამოუხატა ტამარას ყველაზე უფრო ღრმა მადლიერება იმპერატრიცასა და მისი წყალობისადმი, ხოლო შემდეგ კი ღებულობდა მილოცვებს იქ მყოფთაგან, ამასთან მეფის ყველა ქვეშევრდომი მას ხელზე ემთხვეოდა (Описанiе торжества и пр. Бурнашёва. Тамъ же).

რეგალიების მიღების ზეიმი დასრულდა სასახლეში მდიდრული სადილით, რომელზედაც მოწვეული იყო ორივე რუსული ბატალიონის ყველა ოფიცერი. მრავალრიცხოვანი სადღეგრძელოები, მუსიკა და ქვემეხთა გასროლები თან ახლდა ნადიმს* (*იმპერატრიცას სადღეგრძელოს თან ახლდა ას ერთი გასროლა; საიმპერატორო სახლის წევრებისა და ერეკლეს სადღეგრძელოზე მოახდინჯეს 51-51 გასროლა, დედოფლის, სამეფო სახლის წევრებისა და უგანათლებულესი თავადის პოტიომკინის სადღეგძელოზე – 31-31 გასროლა). მთელი დღის განმავლობაში ქალაქში გაისმოდა ზარების რეკვა, ხოლო საღამოს და მთელ ღამეს ტფილისის ქუჩები იყო ილუმინებული. შემდეგ დღეს რუსული ჯარების მოძრაობამ მეფის სასახლისკენ მიიპყრო ცნობისმოყვარეთა ახალი ბრბოები.

დილის ათ საათზე პოლკოვნიკები ბურნაშოვი და ტამარა გაემართნენ სასახლეში და, შევიდნენ რა დარბაზში, ჰპოვეს იქ მეფე, გარშემორტყმული სამეფო სახლის წევრებით, მინისტრებითა და სხვა დიდებული პირებით. რუსეთის ხელისუფლების წარმომადგენელთა მოსვლის შემდეგ, მეფე, რომელსაც წინ უძღოდა რეგალიები, გაემართა ეკლესიაში ფიცის დასადებად.

ავიდა რა ტახტზე, რომელიც ეკლესიის შუაში იყო დადგმული, ერეკლემ მოისხა სამეფო მანტია, ხოლო მის ორივე მხარეს კი განლაგდნენ პირები, რომელთაც ხელთ ეპყრათ დანარჩენი რეგალიები; ტახტის საფეხურებზე დადგნენ მეფის ძენი და მათი შვილები. ტახტის წინ და რამდენადმე მის მარჯვნივ, ოქროსფერი ფარჩით გადაფარებულ მაგიდაზე, იმპერატრიცა ეკატერინე II-ის რატიფიკაცია, ხოლო ამ უკანასკნელის მარცხნივ, ხავერდით გადაფარებულ მაგიდაზე, ერეკლე II-ის რატიფიკაცია.

კათოლიკოსმა აღასრულა ღვთისმსახურება. ლიტურგიის დროს, რუსეთის იმპერატრიცის სახელის პირველი მოხსენიებისას, ტფილისის ყველა ეკლესიაში გაისმა ზარების რეკვა, ხოლო წირვის დამთავრების შემდეგ ერეკლე ხელი მოაწერა რატიფიკაციას და შეუდგა ფიცის დადებას. სამეფო ტახტის წინ დასვენებულ იქნა ჯვარი და სახარება. მეფის მარჯვენა მხარეს დადგა პოლკოვნიკი ბურნაშოვი, მარცხენა მხარეს – პოლკოვნიკი ტამარა, და ფიცის მიცემის წესიც დაიწყო.

– მე, ქვემოთ სახელდებული, წარმოთქვამდა მეფე ყველა იქ მყოფის წინაშე, პირობას ვდებ და ვფიცავ ყოვლისშემძლე ღმერთის სახელით, მისი წმინდა სახარების წინაშე იმას, რომ მსურს და მევალება ვიყო მისი იმპერატორობითი უდიდებულესობის ყოვლადუგანათლებულესი, უმპყრობელესი, დიდი ხელმწიფა იმპერატრიცასა და სრულიად რუსეთის თვითმპყრობელის ეკატერინე ალექსის ასულის და მისი უსაყვარლესი ძის, ყოვლადუგანათლებულესი ხელმწიფე ცესარევიჩისა და დიდი მთავრის პავლე პეტრეს ძის, სრულიად რუსეთის საიმპერატორო ტახტის კანონიერი მემკვიდრისა და იმ ტახტის ყველა მაღალი მენაცვალის ერთგული, გულმოდგინე და კეთილმოსურნე, ვაღიარებ რა ჩემი სახელით, ჩემი მემკვიდრეებისა და მენაცვალეთა და ყველა ჩემი სამეფოსა და ოლქის სახელით სამარადისოდ, მისი იმპერატორობითი უდიდებულესობისა და მისი მაღალი მემკვიდრეების უზენაეს მფარველობასა და უმაღლეს ხელისუფლებას ჩემზე და ჩემს მენაცვალეებზე, ქართლისა და კახეთის მეფეებზე. ამის შედეგად, უარვყოფ რა ჩემზე და ჩემს სამფლობელოებზე, როგორი ტიტულით ან საბაბითაც არ უნდა იყოს, სხვა ხელმწიფეთა და დერჟავების ყველანაირ ბატონობას ან ძალაუფლებას, და უარს ვამბობ რა მათ მფარველობაზე, ვალდებულებას ვიღებ ჩემი სუფთა ქრისტიანული სინდისით, რუსეთის სახელმწიფოს მოწინააღმდეგენი მიმაჩნდეს ჩემს საკუთარ მოწინააღმდეგეებად, ვიყო დაჯერი და მზადმყოფი ყველა შემთხვევაში, სადაც მისი იმპერატორობითი უდიდებულესობისა და სრულიად რუსეთის სახელმწიფოს სამსახურში საჭირო ვიქნები, და ამაში ყველაფერში არ დავიშურო საკუთარი სიცოცხლე სისხლის უკანასკნელ წვეთამდე. მისი უდიდებულესობის სამხედრო და სამოქალაქო უფროსებთან და მის სამსახურში მყოფებთან ვიყო გულწრფელ თანხმობაში; და თუკი მისი უდიდებულესობისა და მისი იმპერიის სარგებელისა და დიდებისადმი რაიმენაირ საძრახის საქმეს ან განზრახვას შევიტყობ, მაშინვე გავაგებინო ამის შესახებ; ერთი სიტყვით, ვიქცეოდე ისე, როგორც რუსეთის ხალხებთან ჩემი ერთმორწმუნეობისა და მისი იმპერატორობითი უდიდებულესობის მფარველობისა და უმაღლესი ძალაუფლების წინაშე ჩემი ვალდებულებისთვის სათანადო და ჯეროვანია. ამ ჩემი ფიცის დასასრულს ვემთხვევი სიტყვასა და ჯვარს მაცხოვრისა ჩემისა. ამინ.

ფიცის დადების შემდეგ მოხდა ტრაქტატების გაცვლა: პოლკოვნიკმა ტამარამ ვახტანგ ბატონიშვილს გადასცა ტრაქტატი, რატიფიცირებული იმპერატრიცას მიერ, ხოლო ბატონიშვილმა კი ტამარას გადასცა ტრაქტატი, ხელმწირილი ერეკლეს მიერ.

ეკლესიიდან დაბრუნების შემდეგ, მეფემ ხელმეორედ გაუმართა სადილი რუს ოფიცრებს, და საღამოს მთელი ქალაქი ილუმინებული იყო. “მეფის კარზე”, მოახსენებდა პოლკოვნიკი ბურნაშოვი, “იყო განსაკუთრებული ილუმინაცია სავაჭროებში, რომლებიც მორთული იყო ფარჩით, სხვადასხვანაირი სპარსული და ინდური მატერიებით. ტფილისელი ვაჭრები ვახშმობდნენ და ერთობოდნენ მუსიკითა და ცეკვებით; მრავალი ხალხით ავსებულ მოედანზე ბევრ ადგილას უკრავდა მუსიკა; ერთი სიტყვით, მთელი ხალხი ცდილობდა გამოეხატა თავისი სიხარული, მისთვის ასეთი კეთილსასურველი ცვლილების გამო”.

ასე დასრულდა ეს ორი დღე, რომლებიც აღინიშნებოდა იმპერატრიცის მრავალი წყალობით. ერეკლეს მეუღლეს, დარეჯან დედოფალს, ეწყალობა წმ. ეკატერინეს ორდენი ძვირფასი თვლებით შემკული ვარსკვლავით (Грамота императрицы царю Ираклiю отъ 30-го сентября 1783 года. ეს ორდენი თავად ერეკლემ დაჰკიდა მას ეკლესიაში, სადაც დარეჯან დედოფალი პირველად იყო დაუფარავი სახით. თადარიგში გაგზავნილ იქნა კიდევ სამი უბრალო ვარსკვლავი და ორი ბაფთი), 5.500 მანეთიანი ბეჭედი და მდიდრული კაბა, “რომელიც თუ როგორ უნდა ატაროს, ეგზავნება თოჯინაც”. ერეკლეს უფროსი ვაჟის გიორგი ბატონიშვილის მეუღლეს ეწყალობა ბრილიანტის საყურეები 3.500 მანეთისა. რადგანაც ერეკლეს ორმა უფროსმა ძემ, გიორგი და იულონ ბატონიშვილებმა, ორდენები ჯერ კიდევ ტრაქტატის დადებამდე მიიღეს, ამიტომ მესამე ძეს, ვახტანგ ბატონიშვილს გამოეგზავნა ტროსტის ბუნიკი ბრილიანტებით. ერეკლეს უფროსობით მეოთხე ძე, ბატონიშვილი ანტონი, რომელიც შედგა მონაზვნობაში და დაბადებიდან სულ ოცი წლისა იყო, მოწოდებულ იქნა მოსკოვში მთავარეპისკოპოსად ხელდასხმისთვის (*“მისი უგანათლებულესობის ნებით”, წერდა ერეკლე მეფე გენერალ პოტიომკინს 1784 წლის 26 იანვარს, “თქვენი აღმატებულება კეთილინებებს შემატყობინოს მე ჩემი ძის არქიმანდრიტ ანტონის შესახებ, რომ იგი გამოვაგზავნო სატახტო ქალაქში ეპისკოპოსის ღირსებაში ხელდასხმისთვის. ეს ახალი სიკეთე ემატება ყოვლადუავგუსტესი ხელმწიფის მრავალ გულუხვობათა რიცხვს და მისი წყალობა ყველანაირ მადლობაზე უფრო მაღლაა”). მისი მომდევნო ძმა, მირიან ბატონიშვილი, ჩვიდმეტი წლის ახალგარზრდა ადამიანი, აღყვანილია პოლკოვნიკის წოდებაში (Указъ военной коллегiи 18-го августа 1783 года. Архивъ Кабинета Его Императорскаго Величества, св. 440) და დანიშნულია ყაბარდოს ქვეითი პოლკის მეთაურად. საქართველოს კათოლიკოსმა ანტონიმ მიიღო ბრილიანტის ჯვარი და ბარტყულა (Письмо Антонiя генералу Потёмкину отъ 31-го января 1784 года. Госуд. Арх., XXIII, № 13, пап. 47. См. также указъ кн. Потёмкину 30-го сентября 1783 года. Арх. Кабинета Его Императорскаго Величества, св. 440) 2.500 მანეთისა, ხოლო მეფის გენერალ-ადიუტანტი თავადი გარსევან ჭავჭავაძე, რომელიც მეტად ქმედით მონაწილეობას ღებულობდა ტრაქტატის დადებაში, მიღებულ იქნა პეტერბურგის კარზე მინისტრის ხარისხში. ქართულ უწარჩინებულეს საგვარეულოთა მრავალმა პირმაც ასევე მიიღო სხვადასხვა საჩუქრები, რომელთა საერთო ღირებულებაც ვრცელდებოდა 30.500 მანეთამდე (*თავადებს ორბელიანსა და ჩოლოყაშვილს ეწყალობათ თითო სათუთუნე ბრილიანტებით, თავად ბეგთაბეგაშვილს – ბრილიანტის ბეჭედი /См. Реестръ подаркамъ. Госуд. Арх., XXIII, № 13, карт. 48/).

ყველა ზეიმის დასრულების შემდეგ, ერეკლემ გამოხატა აუცილებელი სურვილი გამგზავრებულიყო პეტერბურგში და პირადად გადახადა მადლობა იმპერატრიცასთვის, მაგრამ ეკატერინე II-მ უარყო მეფის სურვილი და ურჩევდა გამოეგზავნა მის დედაქალაქში მისი ვაჟიშვილები.

23 მაისს, იმპერატრიცას სურვილის თანახმად, ერეკლეს ორივე ძე, თავად გარსევან ჭავჭავაძის თანხლებით, გაემგზავრა რუსეთისკენ* (*გზავნიდა რა თავის შვილებს, ერეკლე წერდა იმპერატრიცას: “ყოვლადმოწყალე მფარველობა, რომელიც ებოძა ჩემს სახლს მზრუნველობის გამო, იქამდეც კი ვრცელდება, რომ თქვენმა იმპერატორობითმა უდიდებულესობამ კეთილინება ებრძანებინა ჩემი შვილებისთვის წარსდგნენ თქვენი იმპერატორობითი უდიდებულესობის უზენაესი ტახტის წინაშე. ამიტომ ყოვლადუმდაბლესად წარმოგიდგენთ რა მათ როგორც ყველაზე უკანასკნელ მონებს, სურვილი მაქვს რათა თავიანთი ერთგული და მონებრივი სამსახურით ღირსნი შეიქნენ შეიძინონ თქვენი იმპერატორობითი უდიდებულესობის დედობრივი მოწყალება და რათა მეც შევიქნა ყოვლად უბედნიერესი ჩემს ახლანდელ მდგომარეობაში” /Письмо Ираклiя отъ 23-го мая. Московск. Арх. Министерства Иностранныхъ делъ. Переписка владетельныхъ особъ съ высочайшимъ дворомъ, д. № 455/). იყვნენ რა კრემენჩუგში თავად პოტიომკინთან, მათ სექტემბერში მიაღწიეს პეტერბურგს, სადაც მიღებულ იქნენ იმპერატრიცას მიერ. თავად გარსევან ჭავჭავაძეს, როგორც მინისტრის ხარისხში ჩამოსულს, დაენიშნა საგანგებო აუდიენცია (Письмо Безбородко канцлеру 18-го сентября 1784 года. Московск. Архивъ Министерства Иностранныхъ делъ).

პარასკევს 20 სექტემბერს, საეკლესიო მსახურების დასრულების შემდეგ, თავადი ჭავჭავაძე შეყვანილ იქნა ზამთრის სასახლის აუდიენც-დარბაზში, სადაც იმყოფებოდნენ ორივე სქესის პირები, რომლებიც დაშვებულნი იყვნენ შიდა მოსასვენებლებში. სამჯერ მოიდრიკა რა ქედი, საქართველოს ელჩმა მიმართა იმპერატრიცას საგანგებო სიტყვით ერეკლე II-ის სახელით.

– ქართლისა და კახეთის მეფემ, თქვა მან, აკმაყოფილებს რა თავის ვალდებულებებს და იმ კეთილგანწყობას, რომელსაც იგი, თავისი სახლითა და მის მფლობელობაში მყოფი მთელი ხალხებით, განიცდის უზენაესი თავისი ხელმწიფისა და ჩვენი მართლმადიდებელი ეკლესიის მფარველისადმი, ამირჩია მე, რათა ვიყო მოწმე მისი ასეთი გრძნობებისა. უღრმესია ჩემი ბედნიერება, როცა ვიყავი რა ერთერთი მონაწილე საზეიმო ხელშეკრულების დადებაში, რომლითაც ჩემი სამშობლოს სრულიად რუსეთის იმპერიაზე დამოკიდებულების დამტკიცებასთან ერთად, საუკუნოდაა დამტკიცებული ჩვენი კეთილდღეობაცა და უსაფრთხოებაც, ღირსი შევიქენი ახლა ჩემი მფლობელისა და ჩვენი ყველა თანამემამულის სახით მოვუახლოვდე წმინდა ტახტს თქვენი იმპერატორობითი უდიდებულესობისა და დავემხო თქვენს ფერხთა წინაშე.

– მის იმპერატორობით უდიდებულესობას, პასუხობდა ამაზე კანცლერი, განსაკუთრებული კეთილსასურველობის სამსახურს უწევს ქართლისა და კახეთის მეფისა და მის მფლობელობაში მყოფი მთელი ხალხების მიერ მსხვერპლის გაღება, რომელიც ეფუძნება მათ საკუთარ კეთილდღეობას. მისი უდიდებულესობა, უბოძებს რა მის უმაღლესობასა და მის ქვეშევრდომებს თავის მფარველობას, და იშვილებს რა მათ ერთხელ თავისი მადლმოსილი სკიპტრის ქვეშ, არ მიატოვებს, რა თქმა უნდა, ყოველთვის მზრუნველობას მათი მუდმივი კეთილდღეობისთვის. მისი ტახტის წინაშე იმ მოწიწებისა და გულმოდგინების გამომხატველი პირი, რომელთაც განიცდიან ქართლის მეფე და მისი ქვეშევრდომები, განსაკუთრებულად სასიამოვნოა მისი უდიდებულესობისთვის, იმიტომ რომ იგი თავად გახლდათ მონაწილე საზეიმო ხელშეკრულების დადებაში, რომლითაც, მისი სამშობლოს სრულიად რუსეთის იმპერიაზე დამოკიდებულების დამტკიცებასთან ერთად, საუკუნოდაა დამტკიცებული მისი კეთილდღეობა და უსაფრთხოება, ამიტომ იგი უნდა იმედოვნებდეს მისი უდიდებულესობის განსაკუთრებულ კეთილგანწყობასა და წყალობაზე.

იმპერატრიცასთვის ხელზე მთხვევის შემდეგ თავადმა ჭავჭავაძემ სამჯერ სცა მას თაყვანი და ისე რომ მის მიმართ ზურგით არ შებრუნებულა, გამოვიდა დარბაზიდან. ამ აუდიენციით დასრულდა საქართველოს შემოსვლის აქტი რუსეთის მფარველობის ქვეშ.


თავი II

შთაბეჭდილება, რომელიც მოახდინა ამიერკავკასიელ მფლობელებზე საქართველოს რუსეთის მფარველობის ქვეშ შემოსვლამ. – სომხების მდგომარეობა ამიერკავკასიაში. – მათი თხოვნა ყარაბაღის ხანის მიერ შევიწროვებისგან დაცვის შესახებ. – თავად პოტიომკინის განზრახვა, რომ მოეწყო სომეხთა მომავალი და შეექმნა განსაკუთრებული (საგანგებო) ქრისტიანული სახელმწიფო კავკასიონის მთების იქეთა მხარეს. – სომეხთა მთავარეპისკოპოსის იოსების საქმიანობა და ამაში მონაწილეობა. – მოლაპარაკებები ყარაბაღის ხანთან.

ტრაქტატის დადებიდან რამდენიმე დღის შემდეგ თავადმა პოტიომკინმა აცნობა ყველა ადერბაიჯანელ ხანსა და სხვა მეზობელ მფლობელებს, რომ საქართველომ აღიარა თავის თავზე უმაღლესი მფარველობა რუსეთის იმპერატრიცასი. იქაურმა მოსახლეობამ ეს ცნობა მიიღო დიდი მღელვარებით, რომელიც კიდევ უფრო მეტად გაძლიერდა, როდესაც ამიერკავკასიაში შეიტყვეს, რომ რუსები აკეთებენ გზას საქართველოსკენ, აგებენ ხიდებს და აქეთკენ თავიანთი ჯარების ნაწილიც კი დაძრეს. მომიჯნავე მფლობელთაგან თითოეული უყურებდა რუსეთს უკიდურესად არაკეთილმოსურნეობითა და შიშით. ამის საბაბი გახლდათ მოკლე ხანში აღსრულებული მსხვილი მოვლენები: რუსეთისადმი ყირიმისა და ყუბანის შემოერთება და საქართველოს დაქვემდებარება.

შიშობდნენ რა თავიანთი მომავლის გამო, ხანებმა და მფლობელებმა ჩვენი ჯარების მოძრაობა ამიერკავკასიაში ახსნეს რუსული მთავრობის აუცილებელი სურვილით მიეტაცებინა თავის ხელში ნაწილი სამფლობელოებისა, რომლებიც ეკუთვნოდა სპარსეთსა და თურქეთს. საქართველოს მოსაზღვრე ყველა მფლობელი, რომელიც საკუთარ ქცევას არცთუ უცოდველად მიიჩნევდა რუსეთთან მიმართებაში, ჩქარობდა მიეღო ზომები მისი დამპყრობლური სურვილების წინააღმდეგ. ურთიერთშორის არაერთჯერადი თათბირების შემდეგ, ერთმა ნაწილმა გადაწყვიტა რუსული ჯარების მოახლოებასთან ერთად დაეცვა საკუთარი თავი უკანასკნელ შესაძლებლობამდე, ხოლო სხვები კი ამჯობინებდნენ საკუთარი სამფლობელოების დატოვებასა და მეზობლებთან თავის შეფარებას. დარუბანდელი ფათჰ-ალი-ხანის გარემომცველი პირები არწმუნებდნენ მას, რომ საქართველოში რუსული ჯარების მოსვლასთან ერთად იგი აუცილებლად დამხობილ იქნება ხანობიდან “და იქნები შენ, ამბობდნენ ისინი, რუსებთან ღორების მწყემსად” (Секретное известiе отъ 18-го августа 1783 года. Государств. Арх., XXIII, № 13, карт. 45). ფათჰ-ალი-ხანი შიშობდა და გამოთქვამდა განზრახვას, რომ უკიდურეს შემთხვევაში გაიქცეოდა სპარსეთში.

ყველა დანარჩენზე უფრო მეტად შეშფოთებული გახლდათ ახალციხელი სულეიმან-ფაშა, რომლის სამფლობელოთა ნაწილიც ოდესღაც შედიოდა საქართველოს სამეფოს შემადგენლობაში. წარმოდგებოდა რა ქართველ თავადთა ძველი საგვარეულოდან, სულეიმან-ფაშა საკუთარ თავს თვლიდა საათაბაგოს (ახალციხის) – საქართველოს უძველესი პროვინციის – მემკვიდრეობით მფლობელად. სურდა რა გამხდარიყო დამოუკიდებელი პორტასგან და თურქეთის მთავრობის მაშინდელი სისუსტის გამო იმედოვნებდა ამის მიღწევას, სულეიმანი მტრულად შეხვდა ცნობას საქართველოს რუსეთის მფარველობაში შემოსვლის შესახებ. ყველა აზიელი ხალხისთვის დამახასიათებელი ყბედობის (болтливость) გამო ქართველებმა ვერ შეძლეს დაეფარათ ტრაქტატის უმთავრესი მუხლები, და სულეიმანმა, თავისი მომავლისადმი არცთუ შიშის გარეშე, შეიტყო საიდუმლო პირობების მეორე პარაგრაფის არსებობის შესახებ, რომელშიც რუსეთის იმპერატრიცა არა მხოლოდ თავდებად გამოდიოდა ერეკლე მეფის ახლანდელ სამფლობელოთა მთლიანობაში შენარჩუნებისთვის, არამედ ჰპირდებოდა ამ თავდებობის გავრცელებას ყველა იმ სამფლობელოზეც, რომლებიც შემდგომში მის მიერ იქნებოდა შეძენილი. სულეიმან-ფაშას ისე ეჩვენებოდა, რომ ამ პარაგრაფის შედგენისას რუსებს მხედველობაში ჰქონდათ უწინარეს ყოვლისა ახალციხის საფაშოს დაუფლება და საქართველოს მეფის ძალაუფლებისადმი მისი დაქვემდებარება. ბუნებრივია, რომ ასეთი განწყობისას სულეიმანმა, როგორც კი მიიღო ცნობა რუსული ჯარების საქართველოსკენ მოძრაობის შესახებ, მაშინვე გაგზავნა შიკრიკი კონსტანტონოპოლში პორტას დახმარების სათხოვნელად.

წარგზავნილი გამოცხადდა სულთანის რეზიდენციაში მოხსენებით, რომ რუსული ჯარების მოძრაობამ საშინელ განცდებში ჩააგდო მთელი ანატოლია და მცირე აზიაში დარწმუნებულნი არიან, რომ რუსებს გამზრახული აქვთ თურქების განადგურება საქართველოს მხრიდან. ჩვენი ჯარების გამარჯვებებმა ევროპულ და აზიურ თურქეთში, უკანასკნელი ომების დროს, იმდენად დიდი შიში მოჰგვარეს მცხოვრებლებს, რომ ისინი განსაკუთრებული ყურადღებით ადევნებდნენ თვალყურს რუსული ჯარების ყველანაირ მოძრაობას და ხშირად აძლევდნენ მათ გადაადგილებას მეტად გაზვიადებულ მნიშვნელობას. პანიკა მოიცავდა მოსახლეობას ყოველ ჯერზე, როდესაც იგი გებულობდა რუსების გამოჩენის შესახებ. ასე, 1783 წლის ივნისში, ტრაპიზონის ყველა ზღვისპირა მცხოვრები გაიქცა ქვეყნის სიღრმეში მხოლოდ ერთი ცნობისგან, რომ რომ ჩვენი ფლოტი გამოჩნდა ნაპირების მახლობლად. თუმცა კი შემდგომში აღმოჩნდა, რომ ეს იყო მცურავ ფრინველთა გუნდი, მაგრამ იქაური მცხოვრებნი ძნელად და უხალისოდ ბრუნდებოდნენ მათ მიერ მიტოვებულ სოფლებში (Отношенiе генералъ-поручика Потёмкина полковнику Бурнашёву отъ 13-го августа 1783 года. Госуд. Арх., XXIII, № 13, карт. 45). რუსების მალე გამოჩენის მოლოდინმა აიძულა არზრუმისა და მისი შემოგარენის მცხოვრებნი გადასულიყვნენ გამაგრებულ ადგილებში და წაახალისა სულეიმა-ფაშა ხელმეორედ ეთხოვა პორტასთვის მისთვის დახმარების აღმოჩენის შესახებ.

– ერელე მეფე, ამბობდა სულეიმანის მიერ წარგზავნილი, მოყანყალე კლდეა, რომლის დაცემისაც უნდა გვეშინოდეს. მას მხარს უჭერენ რუსული ჯარები, იმიტომ რომ ეძიებს ჩვენს დანგრევას, და თუკი არ გვექნება დახმარება, მაშინ უეჭველად დავიღუპებით. დაგვეხმარეთ...

– ჩვენ რუსეთთან მშვიდობა გვაქვს, პასუხობდა პორტა წარგზავნილს, მაგრამ თუკი თქვენ შეამჩნევთ რაიმენაირ მტრულ მოქმედებებს მისი მხრიდან ან შეხვდებით მტრებს, მაშინ უკუ უნდა აქციოთ ისინი.

საქართველოს მიღება რუსეთის მფარველობის ქვეშ არ იყო ოტომანის პორტასთან სამშვიდობო ტრაქტატების დარღვევა, ვინაიდან საქართველო დამოუკიდებელი გახლდათ თურქეთისგან. არ ჰქონდა რა საბაბი ღია ჩარევისთვის ჩვენს საქმეებში ამიერკავკასიაში და შეგნებული ჰქონდა რა თავისი სისუსტე, თურქული მთავრობა მაინც უარს არ ამბობდა საიდუმლო მოქმედებებსა და ინტრიგებზე. ოფიციალურად უარი უთხრა რა დახმარებაში ახალციხის ფაშის მიერ წარგზავნილს, კონსტანტინოპოლის კარმა საიდუმლოდ დააიმედა თავის მხარდაჭერაში არა მხოლოდ სულეიმანი, არამედ ყველა ადერბაიჯანელი ხანიც. ემისრები სულთანის ფირმანებით გაიფანტნენ მთელს დაღესტანსა და ამიერკავკასიაში და მოუწოდებდნენ ყველას გაერთიანებულიყვნენ სარწმუნოების დაცვისა და საქართველოს დარბევისთვის. პორტა ურჩევდა ახალციხის ფაშას შესულიყო ურთიერთობებში სპარსელ ხანებთან და თავისთან მოეწვია ლეკები, რომელთა შესანახადაც გამოუგზავნა მას ორმოცდაათი ქისა ფული. უკანასკნელმა მაშინვე გაუგზავნა შიკრიკი სპარსეთში იმ ხანად მბრძანებელ ალი-მურად-ხანს და დაუგზავნა წერილები ყველა ადერბაიჯანელ ხანსა და დაღესტნელ მფლობელს.

მოუწოდებდა რა მათ ერთობლივი მოქმედებისკენ საერთო მტრის წინააღმდეგ, სულეიმანი სთხოვდა გაეხსენებინათ, რომ “ყოველი, ვინც თავის მოშურნეობაში ეძიებს მტრების ამოწყვეტას, სათნოა ღმერთისთვის, ხოლო ვინც მოკლავს ერთ ურწმუნოთაგანს, ჰპოვებს მთელი ცოდვების მიტევებას და სამუდამო სამოთხე იქნება მისთვის საზღაური” (Письмо Сулеймана уцмiю Каракайдагскому. Государ. Арх., XXIII, № 13, карт. 47).

“ცრემლებით გევედრებით თქვენ, წერდა ფაშა სხვა წერილში (Къ народамъ дагестанскимъ. Тамъ же), დაგვეხმარეთ, დაგვიცავით ჩვენ. მიიღეთ ზომები ურწმუნოთა უკუგდებისთვის ჩვენი საზღვრებიდან.

სულეიმანი სთხოვდა ლეკებს გამოეგზავნათ მისთვის 3.000-მდე ადამიანი, ჰპირდებოდა რა მიეწოდებინა მათთვის სურსათი და მიეცა ისეთი ანაზღაურება, რასაც თავად დანიშნავდნენ. დაღესტნელ მფლობელთა უმეტესობა, რომელთაც არ სურდათ რაიმენაირი ვალდებულებებით საკუთარი თავის შეზღუდვა, თავის არიდებით პასუხობდა. ისინი ამბობდნენ, რომ რუსებსა და ქართველებს არასოდეს არ დაეთანხმებიან და რომ მზად არიან ემსახურონ სულთანს, როგორც თავიანთ ერთმორწმუნე ხელმწიფეს, მაგრამ მხოლოდ მაშინ, როდესაც მიიღებენ მისგან ფაქტიურ დახმარებას. ხედავდა რა, რომ მოლაპარაკებები დაღესტნელებთან ვერ მიდის სასურველ შედეგებამდე და არ ჰქონდა ლეკების დახმარების იმედი, სულეიმანი ცდილობდა თავის მხარეზე ადერბაიჯანელი ხანების მიმხრობას. იგი სთავაზობდა მათ გაერთიანებულიყვნენ და მაშინ, ამბობდა იგი, ჩვენ ვიქნებით ძლიერნი, რათა გავფანტოთ ქარიშხალი, რომელიც ჩვენს გასანადგურებლად იკრიბება.

“წყეულმა რუსებმა, წერდა სულეიმანი იბრაჰიმ-ხან შუშელს (ყარაბაღელს) (Государ. Арх., XXIII, № 13, карт. 47), გზა გამოიყვანეს კავკასიონზე გადმოვლით, და მათ მიერ გაკეთებული ეს გზა იძლევა არა მხოლოდ საჭირო საგნების გადმოტანის საშუალებას, არამედ არტილერიისაც, და ყველაფრისა, რაც ჯარების მომარაგებისთვის არის საჭირო. მათი ჯარები თანდათან შემოდიან საქართველოში და ზაფხულის მიწურულს ისინი შეიკრიბებიან, რათა შემოიჭრან სპარსეთში და ოტომანის საზღვრებში და შთანგვთქან ჩვენ, როგორც ზაფხულის მდინარის სწრაფი დინება შთანთქავს ყველაფერს, სადაც კი გაივლის”.

ახალციხის ფაშა ურჩევდა იბრაჰიმს თვალი მოევლო თავისი მდგომარეობისთვის, მიეღო ზომები მოულოდნელი უბედურების წინააღმდეგ და ეცადა ცეცხლის ჩაქრობა, რომელსაც ფაშას სიტყვებით, მათი შთანთქმისთვის ამზადებდნენ.

უგზავნიდა რა თავის წერილს შუშის ხანს, სულეიმანმა იცოდა, თუ საით უნდა მიემართა მას დარტყმა. იბრაჰიმ-ხანი ყველაზე უფრო მეტად დაინტერესებული პირი გახლდათ ამ საქმეში. მისი ძალაუფლების ქვეშ მყოფთა უმეტესი ნაწილი შედგებოდა სომხებისგან, რომლებიც აღიარებდნენ ქრისტიანულ რელიგიას, სძულდათ ხანი და იხრებოდნენ რუსეთის მხარეზე.

ჩავარდნენ რა შუშის (ყარაბაღისა) და ყარადაღის ხანების ძალაუფლების ქვეშ, სომხები იმყოფებოდნენ უკიდურეს დამონებაში და, პირადი შეურაცხყოფების ზევით, მეტად ხშირად ჰკარგავდნენ მატერიალურ კეთილდღეობასა და თვით სიცოცხლესაც. თითოეული სომეხი იძულებული იყო გულდასმით დაემალა თავისი ქონება, იმიტომ რომ, თუკი ხანი გებულობდა მის შესახებ, მაშინ ან ძალით ართმევდა, ან კიდევ კლავდა სომეხს, რათა მის სიმდიდრეს დაუფლებოდა. ასე, 1781 წელს, იბრაჰიმმა სიცოცხლე მოუსწრაფა დიზახის მელიქს ისაიას და დაეუფლა მის საგანძურს, ხოლო რამდენიმე თვის შემდეგ კი ზუსტად ასევე მოექცა მის მემკვიდრესაც.

ასეთი საქციელით დაშინებული დანარჩენი მელიქები ჩაიკეტნენ მტკიცე ადგილებში და გადაწყვიტეს ხანისთვის წინააღმდეგობის გაწევა. ისინი დაცვას ეძიებდნენ მეფე ერეკლე II-თან, როგორც იბრაჰიმის მოკავშირე და გამორჩეულ ძლიერ მფლობელთან ამიერკავკასიაში. მაგრამ, ვერ მიიღეს რა მისგან დაკმაყოფილება, სომხებმა საიდუმლოდ გამოგზავნეს თავიანთი დეპუტატები რუსეთში, დაავალეს რა შევედრებოდნენ იმპერატრიცას მათ განთავისუფლებას აუტანელი უღლისგან.

სომეხი ერის წარმომადგენლები პეტერბურგში მიღებულ იქნენ დიდი თანაგრძნობითა და სრული მზადყოფნით ხელი გაეწვდინათ დაჩაგრული ხალხისთვის. მაგრამ წარსულ დროთა გამოცდილება უჩვენებდა ჩვენს მთავრობას, რომ მფლობელებთან მხოლოდ წერილობითი ურთიერთობის მეშვეობით შეუძლებელი გახლდათ სომეხთა დახსნა იმ უთვალავი შევიწროვებისგან, რომლებსაც ისინი განიცდიდნენ, და რომ მათი სრული განთავისუფლებისთვის აუცილებელია მაჰმადიან მმართველთა გაყრა და ამიერკავკასიის მთელი ქრისტიანი მოსახლეობის ერთ მთლიანად შეერთება. ასეთი შეერთება შესაძლებელი იყო მხოლოდ ერთსულოვნების, საკმარისი წილი ვაჟკაცობის, ენერგიისა და თავგანწირვის დროს იქაური მოსახლეობის მხრიდან. რამდენად ჰქონდა ერთსაც და მეორესად ადგილი სომეხთა შორის, ამის თაობაზე მსჯელობა ძნელი იყო პეტერბურგში, და ამიტომ თავადმა პოტიომკინმა, გზავნიდა რა (მოზდოკის) ხაზზე თავის ძმას, პ. ს. პოტიომკინს, დაავალა მას უფრო ახლოს გაცნობოდა სომხებს, მათ პოლიტიკურ განწყობილებას, ხასიათსა და მატერიალურ სახსრებს.

ისარგებლა რა იმ მუდმივი ურთიერთობებით, რომლებსაც რუსეთში მყოფი სომეხთა ეპისკოპოსი იოსებ არღუთინსკი-დოლგორუკოვი ინარჩუნებდა თავის თანამემამულეებთან, პ. ს. პოტიომკინმა მიმართა მას როგორც ადამიანს, რომელიც სხვებზე უფრო ახლოს იცნობდა საქმის მდგომარეობასა და ხალხის ხასიათს. აძლევდა რა იოსებს რიგ შეკითხვებს, მოზდოკის ხაზზე ჯარების სარდალი სწერდა მას, რომ მათზე პასუხების მიღების სურვილი გამოწვეულია არა უბრალო ცნობისმოყვარეობით, არამედ პოლიტიკური მოსაზრებებით იმ მიწასთან მიმართებაში, “რომელიც სიძველით ამდენად სახელგანთქმულია და რომელიც აჟამად წარმოადგენს შესაბრალის სამარცხვინო ყოფას (жалостное позорище), რაც კაცობრიობას ახსენებს საგანთა ამაოობას” (Записка Потёмкина архiепископу Iосифу отъ 21-го декабря 1783 года, № 64).

“დიდი სომხეთის მიწა, ეკითხებოდა პ. ს. პოტიომკინი მთავარეპისკოპოსს, ჩავარდა რა ურჯულო (нечистыхъ по закону) თურქებისა და სპარსელების ხელში, ამდენად ხანგრძლივი ტყვეობის გამოვლით ინარჩუნებს თუ არა სულის ძალას (силу духа), რომელიც საჭიროა თავისუფალი სულისთვის (для свободной души)? დამონებამ და სხვადასხვა შევიწროვებებმა ხომ არ მოსპეს გულებში კეთილშობილი გრძნობები? გონების ძალა, კანონი და რწმენის სიძლიერე იმდენად მოქმედებს, რათა გულების შინაგანი განწყობა იხრებოდეს მათი მჩაგვრელი უღლის გადასაგდებად?”

ჰქონდა რა მხედველობაში, რომ სომეხთა მთავარ საქმიანობას შეადგენდა ვაჭრობა და რეწვა (торговля и промысли), გენერალ-პორუჩიკი პოტიომკინი კითხულობდა: მოისურვებენ კი ისინი დღევანდელი მდგომარეობის შეცვლას უკეთესი მომავლით, “ვინაიდან, ამბობდა იგი, გენერალური შენიშვნაა გაკეთებული, რომ ყველა ადამიანი, ვინც მიმართავს ვაჭრობას, ყველანაირ სხვა გრძნობას იხშობს, გარდა თავისი ანგარებისადმი სიხარბისა. ძლიერად კი მოქმედებს რწმენა სომეხ ხალხში და შეიძლება კი ღვთისმოსაობა იყოს საბაბი ხალხის გამოღვიძებისთვის? პატრიარქის ღისრება როგორ პატივისცემაშია მათ შორის? ინარჩუნებენ თუ არა მელიქები სასულიერო წოდებისადმი სათანადო მოწიწებას, ხოლო ხალხი კი მელიქებისადმი მორჩილებას, და ბოლოს როგორი საშუალებებით უნდა ვასიამოვნოთ ხალხს, შემოვიერთოთ მელიქთა ერთგულება და დავიკავშიროთ სასულიერო წოდება?”

შეეხო რა სომეხი ხალხის პოლიტკურ თავისებურებებს, არ შეიძლებოდა ყურადღების გარეშე დაეტოვებინა მისი გარემომცველი მეზობლებიც. “მე ვთხოვ თქვენს ყოვლად უწმინდესობას, წერდა პ. ს. პოტიომკინი იოსებს, გამიკეთოთ შენიშვნა, თუ რამდენად შორს ვრცელდება საქართველოს მეფის ერეკლეს კავშირი სომხებთან და რა აღმატება გააჩნია მას იმ ხანებზე, რომლებიც მისი მიწების ფარგლებს ესაზღვრებიან. სომხების კუთვნილი მიწა ამჟამად ვის ეკუთვნის მფლობელობაში? რამდენი მელიქია ყარაბაღის პროვინციაში და რამდენი ხალხი შეიძლება ვივარაუდოთ? რომელი უმნიშვნელოვანესი ადგილები გვხვდება, თუკი წავალთ ტფილისის გავლით, ისევე როგორც სხვა მხრიდან, თუკი გზას ავიღებთ დარუბანდიდან? რამდენად შეიძლება ვეყრდნობოდეთ იმ ადგილების თავადთა და მფლობელების სამსახურსა და დაპირებებს და ხალხსაც, თუკი იქითკენ საჭირო იქნებოდა წასვლა?”

პოტიომკინი სთხოვდა მიეთითებინა მისთვის უფრო მეტად გამაგრებული ადგილები, რომლებიც მდებარეობდა გზაზე ტფილისიდან ერევნისკენ და დარუბანდიდან შამახიის გავლით ნახჭევნისკენ. მას სურდა ჰქონოდა ცნობები კავკასიონის მთების იმ მხარეზე მდებარე პროვინციების მფლობელთა ხასიათისა და ბუნებრივ სიმდიდრეთა შესახებ. “შეიძლება კი, კითხულობდა პ. ს. პოტიომკინი, ვღებულობდეთ სურსათს ჯარებისთვის, პურს, ფურაჟსა და სხვა? რომელია სანაოსნო მდინარეები, რომელთა მეშვეობითაც შესაძლებელი იქნებოდა პროვიანტის მიტანის შემსუბუქება? რომელ მიწაზე (პროვინციაშია) უფრო მეტი ასეთი რამ, და რომელში ნაკლები; რომელ ადგილებში და როგორი პური იზრდება, ვინაიდან ეს არის საქმეთა საფუძველი: სადაც ჯარი მაძღარია, იქ იგი ნამდვილია. ვაი იმ უფროსს, რომელიც ჯარების გამოკვებაზე არ ფიქრობს”.

მთავარეპისკოპოს იოსებისთვის შეთავაზებული კითხვები მალე ცნობილი გახდა ყველა სომხისთვის და მოახდინა მათზე ყველაზე უფრო სასიხარულო შთაბეჭდილება. ჩვენს მიერ შესაგროვებელ ცნობებში, და თანაც მეტად ვრცელში, იქაური მცხოვრებნი ხედავდნენ რუსული მთავრობის სურვილს აღედგინა ძველი სომხეთი და სამუდამოდ დაეხსნა მოსახლეობა მაჰმადიანი მმართველების შევიწროვებათაგან. კოლექტიურ წერილში, რომელიც ხელმოწერილი გახლდათ ორი პატრიარქის (იოანესა და ლუკას), ყველა მელიქისა და სხვა უდიდგვაროვანეს პირთა მიერ, სომხები სთხოვდნენ აჩქარებულიყვნენ მათ დასახსნელად მოსვლაში და ჰპირდებოდნენ რუსული ჯარისთვის ყველაზე უფრო უხვი სურსათის მიწოდებას; ისინი არწმუნებდნენ, რომ მათ ნაყოფიერ სამშობლოში შეიძლებოდა ხუთი წლის განმავლობაში ოცდაათ ათასამდე ადამიანისა და მეტის შენახვაც.

თავადმა პოტიომკინმა, რომელიც ყველაზე უფრო ცხოველ მონაწილეობას ღებულობდა სომეხი ხალხის ბედში, იმპერატრიცას სახელით დააიმედა სომხები და გამოუცხადა დეპუტატებს, რომ ახლო ხანებში მათი სურვილები აღსრულებულ იქნება.

“შუშის (ყარაბაღის) ხანი იბრაჰიმი უნდა დამხობილ იქნას, წერდა ტავრიდელი თავადი თავის ძმას პ. ს. პოტიომკინს (Въ ордере отъ 6-го апреля 1783 года. Арх. Главн. Штаба), ვინაიდან ამის შემდეგ ყარაბაღი შეადგენს სომხურ, რუსეთის გარდა არავისზე არ დამოკიდებულ ოლქს. თქვენ აქ გამოიყენეთ ყველა მცდელობა, რათა ეს ახალი ოლქი მოწყობილ იქნას ხალხისთვის ყველაზე უფრო მომგებიანი სახით; ამის მეშვეობით სხვა ძლიერი სომხური პროვინციებიც მოჰყვებიან მათ მაგალითს”.

იბრაჰიმი თავად არ თვლიდა თავის მდგომარეობას მყარად და უზრუნველყოფილად: თავისი ორპირობის გამო მას არ შეეძლო პეტერბურგული კარის მისდამი კეთილგანწყობის იმედი ჰქოოდა. ხანი ზოგჯერ თავს აჩვენებდა რუსეთისადმი გუწრფელად ერთგულად, წერდა პირფერულ წერილებს ჩვენს მოსაზღვრე უფროსებს და გამოთქვამდა იმპერატრიცის მფარველობის ქვეშ შემოსვლის სურვილს, ზოგჯერ კი უეცრად იცვლიდა თავის ქცევას, გადადიოდა ჩვენს მოწინააღმდეგეთა მხარეზე, ძარცვავდა და ავიწროვებდა ქრისტიანული აღმსარებლობის თავის ქვეშევრდომებს. ასეთი გახლდათ ხანის საქციელი, და არ არის გასაკვირი, რომ როდესაც მან შეიტყო ჩვენს მთავრობასთან სომეხთა ურთიერთობების შესახებ, მაშინ, ეშინოდა რა თავისი ქცევებისთვის სასჯელის გამო, კვლავ თავი მოიკატუნა რუსეთისადმი ერთგულად და მისწერა, რომ უკვე დიდი ხანია სურდა შემოსულიყო მისი მფარველობის ქვეშ, მაგრამ აქამდე ვერ ბედავდა თავისი სურვილის გამოთქმას. “უკვე დიდი ხანია, წერდა იბრაჰიმი, მქონდა მე განწყობა ვყოფილიყავი ერთგული და გულმოდგინე მონა ყოვლად უმოწყალესი სრულიად რუსეთის ტახტისა და უთვალავი გულუხვობით მმართველი იმპერატრიცასი. არ გამაჩნდა რა არც ნაცნობები, არც უმცირესი კავშირი, როგორ შეეძლო მე გამებედა იმ გზაზე დადგომა, რომელსაც მივყავართ ასეთი ნეტარებისკენ. მოველოდი რა ყოვლადუზენაესი განგებისგან ღირსეულ შემთხვევას ჩემი მოშურნეობის გამოცხადებისთვის, ვწუხდი ჩემს სულში”. იბრაჰიმს შეატყობინეს, რომ მისი წუხილი და მორცხვობა ამაო იყო, ვინაიდან ამ დრომდე არავინ რუსეთის მფარველობის მაძიებელთაგან არ ყოფილა ჯერ უარყოფილი იმპერატრიცას მიერ და ყველას მდგომარეობა, ვინც კი მიმართავდა მის დაცვას, უზრუნველიყოფოდა საუკეთესო სახით.

– იყო დიდი ეკატერინეს ძალაუფლების ქვეშ, ეუბნებოდა პ. ს. პოტიომკინი ყარაბაღის ხანს, – ნიშნავს ისესხო იმ სხივთა ბრწყინვალება, რომლებიც ამკობენ მის წმინდა გვირგვინს. მისი სკიპტრისადმი დაქვემდებარება არა თუ არ შეამცირებს, არამედ დაამტკიცებს თქვენს მფლობელობას, რის მაგალითადაც შეიძლება გამოდგეს ყირიმელი შაგინ-გირეი-ხანი, რუსული იარაღის დახმარებით ორჯერ აღდგენილი მფლობელობაში.

პოტიომკინი ურჩევდა იბრაჰიმს აჩქარებულიყო მორჩილების გამოხატვით და ეთხოვა რუსეთის მფარველობის ქვეშ მისი მიღების შესახებ. ხანი პასუხობდა, რომ მას გულწრფელად სურს ასეთი მფარველობა და ხარკის მიცემაზედაც კი მზად არის. ყარაბაღის მფლობელის უწინდელი ქცევის მიუხედავად, რუსეთისადმი მტრული ქცევისა, იმპერატრიცა ეკატერინე II მზად იყო დათანხმებოდა ყარაბაღის მფლობელის თხოვნას. “რაც შეეხება იბრაჰიმის თხოვნას, წერდა იგი თავად ტავრიდელს (Въ рескрипте отъ 5-го мая 1783 года. Госуд. Арх.), თუკი რუსეთის მფარველობის ქვეშ მის მიღებაში არ შეგხვდებათ რაიმე სიძნელე ან საეჭვოობა, როგორც ჩანს შეგიძლიათ მიიღოთ სახელმძღვანელოდ ის, რაც გაკეთებულია მეფე ერეკლესთან, და ასეთ შემთხვევაში თქვენ არ დააყოვნებთ დაავალოთ გენერალ პოტიომკინს დადოს მასთან ხელშეკრულება რუსეთის საიმპერატორო ტახტისადმი მისი დაქვემდებარების შესახებ, და მის მიერ მასზე და მის მენაცვალეებზე ჩემი და ჩემს მენაცვალეთა უმაღლესი ძალაუფლების აღიარების შესახებ. მსგავს პირობებზე მიღება შესაძლოა გამოდგეს აქაური მოკრძალებული მფლობელობის დამტკიცებად (доказательствомъ кроткаго здешняго обладанiя) ბევრი იქაური ჩვენი მეზობლის წამახალისებლად ამ ორი მფლობელის მაგალითის მიბაძვისთვის”.

თავადმა პოტიომკინმა, რომელიც ახლოს იცნობდა იბრაჰიმ-ხანის ხასიათს, არ სჯეროდა მის განზრახვათა გულწრფელობისა და ხარკის მიცემისთვის მზადყოფნისა, დაავალა ეპასუხათ ხანისთვის, რომ ყველაზე უკეთესი ხარკი, რომელსაც პატივს სცემს რუსეთის იმპერატრიცა – არის ერთგულება, და თუკი იბრაჰიმი შეინარჩუნებს მას და ყოველთვის მზად იქნება უზენაესი ბრძანებების აღსრულებისთვის, მხოლოდ მაშინ შეუძლია ჰქონდეს იმედი, რომ მიღებული იქნება რუსეთის ქვეშევრდომობაში (Ордеръ князя Потёмкина-Таврическаго генералу Потёмкину, отъ 19-го мая 1783 года).

ასეთი პასუხის სიმშრალემ შეაშინა იბრაჰიმი და იგი აჩქარდა ქალაქ შუშის გამაგრებისა და საკუთარი თავის თავდასხმისგან უზრუნველყოფისთვის. გენერალ-პორუჩიკმა პოტიომკინმა განუცხადა ხანს, რომ მისი სიმაგრეები არ არის საშიში რუსული ჯარებისთვის, მაგრამ ხანის ორპირობა უხერხული იქნება თავად მისთვის და განსაკუთრებით იმ შემთხვევაში, თუკი იგი არ აჩქარდება განაცხადოს თავისი მორჩილების შესახებ (Письмо П. С. Потёмкина царю Ираклiю 28-го iюня 1783 года). მაგრამ ყარაბაღის ხანმა ამჯობინა არ განეახლებინა საკითხი ქვეშევრდომობის თაობაზე და შემდგომში თავისი ქცევის ცვლილებას ხსნიდა წყენით, რომელიც მას მიაყენა მეფე ერეკლემ ტრაქტატის დადებისას, რადგანაც არ ჩართო საქართველოსთან ერთად ყარაბაღიც. გენერალი პოტიომკინი პასუხობდა, რომ ამ საქმის გამოსწორება ადვილია, თუკი ხანი გამოგზავნის თავის რწმუნებულ პირს მის მიერ სასურველი პირობების დასადებად. იბრაჰიმი რწმუნებულებს არ გზავნიდა, და თავადი ტავრიდელიც, რომელსაც არცთუ განსაკუთრებით სურდა მისი ქვეშევრდომობა, მეტად მოხარული გახლდათ გარემოებათა ასეთი მიმდინარეობისგან. უგანათლებულესს მხედველობაში ჰქონდა, რომ მოსახერხებელ შემთხვევაში ჩამოერთმია იბრაჰიმისთვის ხანის ღირსება და მთელი მისი ოლქი, დასახლებული უპირატესად სომხებით, მმართველობაში გადაეცა ერთერთი ყველაზე უფრო პატივცემული სომეხი მელიქისთვის. “ამის მეშვეობით, წერდა იგი იმპერატრიცას (Отъ 19-го мая 1783 года), განახლდება აზიაში ქრისტიანული სახელმწიფო თქვენი იმპერატორობითი უდიდებულესობის უზენაეს დაპირებათა მსგავსად, რომლებიც ჩემი მეშვეობით მიეცით სომეხ მელიქებს”.

“თქვენო აღმატებულებავ, კეთილი ინებეთ და მოეფერეთ სომხებს, წერდა ამასთან ერთად თავადი ტავრიდელი თავის ძმას პ. ს. პოტიომკინს (Въ ордере отъ 19-го мая 1783 года. Госуд. Арх., XXIII, № 13, карт. 45), და კვებეთ მათში რუსეთისადმი კეთილი განწყობა, რათა ვიყოლიოთ ისინი ყოველთვის გულმოდგინედ და მზადმყოფად იმ საქმეთა აღსრულებისთვის, რომლებსაც გარემოებანი და ჩვენთა საქმეთა სარგებელნი მოითხოვენ”.

ეს გარემოებანი იხრებოდა განსაკუთრებულად (исключительно) სომეხი ხალხის მხარეზე და ამიტომ ბუნებრივად აღაგზნებდა მოსახლეობაში საყოველთაო მოზიდულობას რუსეთისადმი. არა მხოლოდ ამიერკავკასიელი სომხები, არამედ ისინიც, რომლებიც ცხვრობდნენ ყუმიხებს, ყაბარდოელებსა და იმიერყუბანელ ჩერქეზებს შორის, ზრუნავდნენ ქრისტიანული მოსახლეობის ერთ მთლიანობაში შეერთების საგანზე. ისინი თხოულობდნენ ნებართვას, რათა გადმოსახლებულიყვნენ (მოზდოკის) ხაზზე და დაეფუძნებინათ საგანგებო სომხური კოლონია. თავადმა პოტიომკინმა, თანხმდებოდა რა ამ სათხოვარს, დაავალა გენერალ-პორუჩიკ პოტიომკინს რათა აერჩია და დაენიშნა ადგილი მათი დასახლებისთვის, რომლისთვისაც ეწოდებინათ კიდეც წმ. გრიგოლ სომხის, უგანათლებულესის პატრონის სახელი. “იქითკენ ხალხის მოდინებაზე, ამბობდა იგი, და ამ დასახლების გავრცელებაზე იქნება დამოკიდებული მანდ ქალაქის დაარსებაც”.

ამასობაში ყარაბაღელმა სომხებმა, იცადეს რა მთელი 1783 წელი და განიცდიდნენ რა შევიწროვებებს ხანისგან, გაბედეს და გადაწყვიტეს ხელმეორედ თავის შეხსენება. მათ გაუგზავნეს წერილი მთავარეპისკოპოს იოსებს, სთხოვდნენ რა მას შუამდგომლობას რუსეთის მფარველობის ქვეშ მათი უსწრაფესად მიღების თაობაზე (Государственный Архивъ, XXIII, № 13, карт. 47). სომხები წერდნენ მას, რომ იბრაჰიმ-ხანმა, შეიტყო რა რუსეთის მთავრობასთან მათი ურთიერთობების შესახებ, კიდევ უფრო მეტად დაიწყო მათი შევიწროვება; რომ მათი საბედურო მდგომარეობაა იმის მიზეზი, რომ მათ გადაწყვიტეს ამ წერილთან ერთად თავიანთი დეპუტატის გამოგზავნა კავკასიის ხაზზე გენერალ-პორუჩიკ პოტიომკინთან თხოვნით დაცვისა და დახმარების შესახებ. სომხები ითხოვდნენ მათთვის ორი პოლკის გამოგზავნას, რომლებიც საქართველოში მყოფ ორ ბატალიონთან და თავად სომხურ ჯარებთან შეერთებით, იქნებოდა საკმარისი, მათი აზრით, ქრისტიანთა განთავისუფლებისთვის აუტანელი მაჰმადიანური უღლისგან, “ვინაიდან, წერდნენ ისინი (Въ письме генерал-поручику Потёмкину отъ 30-го мая 1784 года. Государственный Архивъ, XXIII, № 13, карт. 47), ახლა დრო თავისუფალია ყველანაირი ღონისძიებისთვის, იმიტომ რომ ლომებს სოროებში სძინავთ, ისევე როგორც მელიები მინდვრებში უშიშრად დანავარდობენ”.

ყარაბაღელი სომხების დეპუტატი, დანიელ ავამესოვი, არწმუნებდა პ. ს. პოტიომკინს, რომ პირველი ცნობის მიღებისთანავე რუსული ჯარების მოძრაობის შესახებ სომეხი მელიქები შეკრებენ არანაკლებ ხუთი ათასი ყველაზე უფრო მამაცი მეომრისა, როგორც ქვეითის, ისევე ცხენოსნისაც; რომ ისინი მთელ თავიანთ მცდელობას გამოიყენებენ იბრაჰიმ-ხანის დასამხობად, რომლის ზოგიერთი ნათესავი ასევე იმყოფება თანხმობაში სომხებთან; რომ რუსებს შეუძლიათ თავიანთი ჯარების გამოგზავნისას არ შეზღუდონ მათი რიცხვი და დარწმუნებულნი უნდა იყვნენ, რომ რამდენი ჯარიც არ უნდა იყოს გამოგზავნილი, ყველა ისინი ჰპოვებენ უხვ სურსათს განუსაზღვრელი დროით. ავამესოვის სიტყვებით, მცხოვრებლებს ბეღლებში დამალული ჰქონდათ ბევრი პური და დამზადებული მნიშვნელოვანი რაოდენობით თევზები საკუთრივ რუსული ჯარებისთვის (Показанiя Данiила Авамесова. Госуд. Арх., XXIII, № 13, карт. 47). მთავარეპისკოპოსი იოსები ადასტურებდა სომეხი დეპუტატის უკანასკნელ სიტყვებს და საერთოდ უჩვეულოდ ენერგიულად საქმიანობდა. იგი საგანგებოდ გაემგზავრა ასტრახანიდან კავკასიის ხაზზე, რათა პირადად ენახა პ. ს. პოტიომკინი და ესაუბრა მასთან; რადენიმე წერილი მისწერა თავად გ. ა. პოტიომკინს და, ბოლოს, სთხოვდა ექვსი თვით სომხეთში გამგზავრების ნებართვის მიცემას, რათა შეხვედროდა პატრიარქსა და მელიქებს. იოსები ოცნებობდა არა მხოლოდ მაჰმადიანთა უღლის დამხობაზე, არამედ დაცემული გვირგვინის აღდგენაზეც და ევედრებოდა თავად პოტიომკინს დახმარების ხელი გაეწოდებინა სომხებისთვის. “იყავით, თქვენო უგანათლებულესობავ, წერდა იგი (Въ письме отъ 10-го сентября 1784 года. Государственный Архивъ, XV, № 149), ბრალეული მათ გამოხსნასა და დიდი იმპერატრიცას წმინდა პორტრეტის არარატის მთის თავად წიაღში გამოსახვაში, მთელი ქვეყნიერების მონუმენტში, დაე გაიძახოდნენ განუწყვეტლივ მთელი ხალხები, რომ ეს არის სომეხთა გადამრჩენელი და განადიდებდნენ თქვენი უგანათლებულესობის სახელს უკუნისამდე”. იოსები სთხოვდა, რათა შუშელი იბრაჰიმ-ხანის რუსეთის მფარველობაში მიღების შემთხვევაში, არ დაექვემდებარებინათ მისთვის სომეხი მელიქები. ეს თხოვნა იყო, რა თქმა უნდა, იბრაჰიმ-ხანის დამხობის თანაბარი, რადგანაც ყარაბაღის მოსახლეობის უმეტეს ნაწილს შეადგენდნენ მელიქებისადმი დაქვემდებარებული სომხები. ხანის ხელისუფლებისადმი მათი დაქვემდებარების გარეშე იბრაჰიმი არ დათანხმდებოდა შემოსულიყო რუსეთის მფარველობის ქვეშ. სომეხთა მთავარეპისკოპოსმა ეს სხვებზე უკეთ იცოდა, მაგრამ იგი ხომ ისწრაფვოდა კიდეც დიდი სომხეთის სამეფოს აღდგენისკენ! იგი ვარაუდობდა თავისი იმედების განხორციელების შესაძლებლობას, მით უმეტეს, რომ სომხები, რომლებიც ცხოვრობდნენ სპარსეთის სხვა ადგილებში და თურქეთშიც კი, ისწრაფვოდნენ გაერთიანებისა და მათი სამშობლოს აღდგენის განხორციელებისკენ და ეძიებდნენ რუსეთის დახმარებას. ასე, 1784 წლის მაისში, ტფილისში მოვიდა ურუმიაში მცხოვრებ ასირიელ ქრისტიანთა დეპუტატი. მელიქ სარგოშევის ვაჟიშვილი, ასირიელი ილია, თავიდან გამოცხადდა მეფე ერეკლესთან, ხოლო შემდეგ კი პოლკოვნიკ ბურნაშოვთან თხოვნით მის თანამემაულეთა განთავისუფლებაზე მაჰმადიანთა უღლისგან.

ილიას მოწმობით, ურუმიაში იმყოფებოდა ასირიელი ქრისტიანების ათასამდე ოჯახი, ანუ ხუთი ათასამდე ადამიანი ნესტორიანული კანონისა, და ოცი ათასამდე ოჯახი ცხოვრობდა თურქულ სამფლობელოებში (Рапортъ Бурнашёва генералу Потёмкину 26-го мая, № 46). ყველა მათგანს სურდა გამოსულიყო მაჰმადიანთა ძალაუფლებიდან და მზად იყო გადმოსახლებულიყო საქართველოში, მაგრამ რუსეთში გადმოსახლების სურვილს კი არ გამოთქვამდნენ (Показанiе Ильи Саргошева на заданные вопросы 10-го iюня 1784).

სურდა რა დახმარებოდა სომხებს მათი სამშობლოს აღდგენაში, თავადი პოტიომკინი სთავაზობდა გაეგზავნათ რუსული ჯარების რაზმი ყიზლარიდან და დაეკავებინათ თავიდან დარუბანდი, იმ მიზნით, რომ სომხეთის განთავისუფლებისთვის საომარი მოქმედებების დაწყების შემდეგ ეს ქალაქი ყოფილიყო სამედო თავშესაფარი სომხებისთვის. დამკვდრდებოდნენ რა დარუბანდში, ვარაუდობდნენ ემოქმედათ ორი მხრიდან: ჯარების ერთი რაზმი დაეძრათ საზღვაო ნაპირის გაყოლებაზე თვით გილანამდე, ხოლო მეორე კი მიემართათ საქართველოს მხრიდან. გენერალ-პორუჩიკ პოტიომკინს გამოეყო თანხები, რათა ასტრახანში დაემზადებინა პროვიანტი ექვსი ათასი ადამიანისთვის და ფურაჟი ათას ხუთასი ცხენისთვის. ამ პროვიანტის მიტანას, როგორც დარუბანდში, ისე შემდეგაც, ვარაუდობდნენ კასპიის ზღვის ესკადრის გემებით (Ордеръ князя Таврическаго генералу Потёмкину отъ 6-го апреля. Архивъ Главнаго Штаба).

მაგრამ ამ ვარაუდებს განხორციელება არ ეწერა. ჩვენი დაწყებული ურთიერთობები ალი-მურად-ხან ისპაჰანელთან, რომელიც იმ ხანად ფლობდა სპარსეთის უდიდეს ნაწილს, აძლევდა თავად პოტიომკინს სომეხთა საქმის დასრულების იმედს უფრო მსუბუქი მშვიდობიანი ხერხით; რუსული ჯარების ლაშქრობა გაუქმებულ იქნა, მაგრამ მისთვის მზადებანი ვერ დარჩა საიდულოდ და ბევრიც დააშინა.

სხვებზე უწინ შეშინდა, რა თქმა უნდა, იბრაჰიმ-ხანი, რომელმაც მიიღო ახალციხელი სულეიმან-ფაშას წერილი შეტყობინებით რუსული ჯარების ნაწილის საქართველოში შემოსვლისა და ახლების მალე მოსვლის შესახებ. ვერ თვლიდა რა საკუთარ თავს საკმარისად ძლიერად, რათა წინააღმდეგობა გაეწია რუსეთისთვის, იბრაჰიმი ცდილობდა უზრუნველეყო საკუთარი თავი კავშირით მეზობლებთან. შევიდა რა თანხმობაში ხოის, შაქისა და ბაქოს ხანებთან, მან დადო მათთან პირობა ემოქმედათ ერთობლივად და ერთსულოვნად რუსეთის ყველანირი თავდასხმის დროს, ვის მიმართაც არ უნდა ყოფილიყო ეს გაკეთებული (Письмо армянскаго дiакона Василiя Попова 15-го апреля. Государственный Архивъ, XXIII, № 13, картонъ 47).

მაგრამ მოკავშირეებმა დაადგინეს, რომ დრომდე არ გაემჟღავნებინათ თავიანთი შეთანხმება და რუსეთისადმი გამოეხატათ თავიანთი კეთილმოსურნეობის ყველა ნიშანი. მათ გადაწყვიტეს ესარგებლათ გარემოებებით და გამოეგზავნათ ტფილისში თავიანთი დესპანები არა იმდენად რუსეთის მფარველობაში შესვლის გამო ერეკლესთვის მილოცვის მიზნით, რამდენადაც შეეტყოთ მომხდარის შესახებ და განეცხადებინათ პოლკოვნიკ ბურნაშოვისთვის იმპერატრიცას მიმართ თავიანთი ერთგულების თაობაზე. არწმუნებდა რა ერეკლე მეფეს მისდამი მეგობრულ განწყობაში, იბრაჰიმი სთხოვდა მას დახმარებას ლეკების წინააღმდეგ, რომლებიც არბევდნენ მის საფლობელოს.

მოიწვია რა თავისთან თორმეტი ათასი ლეკი ნუხისა და დარუბანდის ხანების წინააღმდეგ მოქმედებისთვის, და მიიღო რა ცნობები რუსული ჯარების მოძრაობის შესახებ, იბრაჰიმმა გადადო თავისი დაპყრობლური გეგმები და სურდა შეკრებილი ჯარების გაშვება, მაგრამ ლეკები მოითხოვდნენ ჯამაგირს და არ მიდიოდნენ შეპირებული ანაზღაურების მიღების გარეშე. იბრაჰიმს არაფერი ჰქონდა რომ მათთვის გადაეხადა, და ლეკები, გაიფანტნენ რა ყარაბაღში, ძარცვავდნენ მის მცხოვრებლებს. ერეკლე II-ს არ შეეძლო ამჯერად დაეკმაყოფლებინა თავისი უწინდელი მოკავშირის თხოვნა და ურჩევდა მას ეძია რუსეთის მფარველობა. 1784 წლის იანვარში იბრაჰიმმა გამოგზავნა თავისი დესპანი კავკასიის ხაზზე, ითხოვდა რა მიეღოთ იგი რუსეთის ქვეშევრდომობაში, დაეტოვებინათ იგი ხანად და არ ჩარეულიყვნენ (მისი სახანოს) საშინაო საქმეებში. ამაზე თავადი პოტიომკინი კვლავ პასუხობდა, რომ სასურველი იქნებოდა, რათა ხანს ამდენად მნიშვნელოვან საქმეში დაეტოვებინა ყველანაირი უნდობლობა და მინდობოდა იმპერატრიცას დიდსულოვნებას. მაინც ჯერ კიდევ შიშობდა რა თავისი მომავლის გამო, იბრაჰიმი სთხოვდა ერეკლე მეფეს, რათა მას შეეფიცა მისთვის იმაში, რომ თუკი იგი შევა რუსეთის ქვეშევრდომობაში, დატოვებული იქნება ხანად, დამტკიცებული იქნება მფლობელად სამარადისოდ და რომ მის სამფლობელოთა არც ერთი ნაწილი არანაირი სახით არავისთან არ გადავა. იბრაჰიმი კითხულობდა, შეუძლია თუ არა მას ამასთან ჰქონდეს იმედი, რომ მისი პატივი და ღირსება არ იქნება დამცირებული. პოლკოვნიკ ბურნაშოვის მეშვეობით ერეკლე პასუხობდა ხანს, რომ შედის რა რუსეთის მფარველობაში, ხანს შეუძლია მოელოდეს მხოლოდ კეთილდღეობას, მაგრამ ყველაფერში უნდა მიენდოს იმპერატრიცას გულუხვობასა და დიდსულოვნებას, მისცემს რა საკუთარ თავს მისი ნების ქვეშ ყოველგვარი პირობებისა და შეზღუდვების გარეშე (Рапортъ Бурнашёва Потёмкину 12-го мая и письмо Ираклiя ему же отъ 13-го мая. Госуд. Арх., XXIII, № 135, карт. 47).

“თქვენი წერილი, პასუხობდა იბრაჰიმი მეფე ერეკლე II-ს ( Въ письме полученномъ 6-го мая 1784 года), რომელშიც მატყობინებთ თქვენი კეთილდღეობის შესახებ და მიბრძანებთ რათა მე გავაგზავნო ჩემი მოხელე რუსეთის ხელმწიფის უმაღლეს კარზე, ჩემს მიერ მიღებულია.

მთელი ხალხისთვის უკვე ცნობილია, რომ უწინ მთელი ქვეყანა დაიღუპება, დღე უკვე დღედ ვეღარ იქნება, ვიდრე ჩვენს შორის ძმური სიყვარული და მეგობრული კავშირი შეიძლება შეწყდეს. თქვენ იმყოფებით უზენაესი კარის მფარველობის ქვეშ და მას ერთგულებას აღმოუჩენთ. მე ამის თანაბრად მზად ვარ ღვთის შეწევნით მივცე ჩემი თავი მათ რიცხვში, რომელნიც ერთგულნი არიან რუსეთის ხელმწიფის უზენაესი და ცათა სწორი კარისა და დროთა განმავლობაში კაცს გავაგზავნი”.

თუმცა კი 1784 წლის ივლისში იბრაჰიმ-ხანმა გამოგზავნა თავისი ელჩი რუსეთში თხოვნით ქვეშევრდომობის შესახებ (Рапортъ Бурнашёва Потёмкину 6-го iюля 1784 года, № 535), მაგრამ მასთან მოლაპარაკებებს ამ საქმეში არანაირი შედეგები არ მოჰყოლია.

თარგმნა ირაკლი ხართიშვილმა  

ამერიკული "ანალიტიკური ინსტიტუტები" ამერიკის თვალები, ყურები და სინდისია

მსოფლიოში უკვე ოთხი ათასზე მეტი ანალიტიკური ცენტრის გამოჩენის მიუხედავად, რომლებიც ბევრ რამეში მხარს უჭერენ ამერიკულ “ტვინის ცენტრებს”, ამერიკული “Think Tanks”-ები რჩებიან განსაკუთრებულ მოვლენად. (ტერმინი “Think Tanks” – “იდეების რეზერვუარი”, რომლებიც უფრო ხშირად ითარგმნება როგორც “ტვინის ტრესტი”, წარმოიშვა მეორე მსოფლიო ომის დროს და ნიშნავდა დაცულ სადგომს, სადაც მიდიოდნენ ექსპერტები და სამხედროები აქტუალურ საკითხებზე მსჯელობისთვის). იმ დროს, როდესაც კარნეგის ფონდის, ფონდ “მემკვიდრეობის” («Наследие»), ბრუკინგის ინსტიტუტის ფილიალები ან წარგზავნილები სხვა ქვეყნებში ადგილობრივ ელიტებს ასწავლიან, რომ ეროვნულ პოლიტიკას უყურებდნენ “გლობალური მიდგომის” პრიზმის მეშვეობით, აშშ-ის ტვინის ცენტრები მუშაობენ განსაკუთრებულად (исключительно) ამერიკული ინტერესებისთვის. ამერიკული “Thikn Tanks”-ების განმასხვავებელ თავისებურებას წარმოადგენს თვით არა მათი პირდაპირი კავშირები და თანამშრომლობა და კადრების გაცვლა კონგრესთან, სახელმწიფო დეპარტამენტთან, ცენტრალურ სადაზვერვო სამმართველოსთან და ინფორმაციების შეკრებაში მომუშავე სხვა დაწესებულებებთან. ამ “უნივერსიტეტებისთვის სტუდენტების გარეშე”, როგორც მათ უწოდებდნენ ჯერ კიდევ ომის წინ, “სტუდენტებს” წარმოადგენენ მთავრობაცა და “პოლიტიკური კლასიც” მთლიანობაში. ეს არსებითად გახლავთ ამერიკული ისტებლიშმენტის მძლავრი იდეოლოგიური და პოლიტიკური შემკვრელი (შემაკავშირებელი), მისი ბირთვი და ინტელექტუალური პოტენციალი.

იდეოლოგიის ეს მძლავრი გენერატორები ფაქიზი და გასაშუალოებული სახით ქმნიან შეგნების მსოფლმხედველობრივ აქსიომებს განდობილთათვის და სტერეოტიპებს პროფანთათვის, მათი ფართო საერთაშორისო აქტიურობა ცვლის და ავსებს ამერიკული დიპლომატიისა და იდეოლოგიური დაზვერვის მუშაობას. დაბოლოს, სწორედ ისინი შეადგენენ ელიტებს შორის კავშირის სისხლის მიმწოდებელ სისტემას, რომლის გავლითაც ცირკულირებას ახდენს “ჭეშმარიტი ცოდნა”, იმ დროს როდესაც მასობრივი ინფორმაციის საშუალებები ვირტუოზულად აიგივებენ აშშ-ის ინტერესებს უნივერსუმის მორალურ-ეთიკურ კანონებთან და ახდენენ მრავალმილიონიანი “დემოსის” დამუშავებას, რომელიც გულუბრყვილოდ დარწმუნებულია თავის მოჩვენებით “კრატიაში”. ამის განსახიერებას (განხორციელებას) წარმოადგენს საგარეო ურთიერთობათა საბჭო (Совет по внешним сношениям – СВС) – ეს წმინდათა წმინდა ჩრდილოეთ ამერიკის ატლანტიკური სანაპიროს ისტებლიშმენტისა. ბევრი ექსპერტი ვარაუდობს, რომ როგორც გადაწყვეტილებათა მიღების ცენტრი საგარეო ურთიერთობათა საბჭო დგას ამერიკული ადმინისტრაციის თავს ზემოთ (СВС стоит над администрацией США).

ამერიკული “საგარეო ურთიერთობათა საბჭო” ჩაფიქრებულ იქნა ჯერ კიდევ 1916 წელს, საერთაშორისო კურსის შეცვლის სამიჯნო (საეტაპო, рубежный) მომენტში. ამერიკის გამოსვლა ევროპულ და მსოფლიო არენაზე ხორციელდება ეროვნული ინტერესისა და სუვერენიტეტის ტრადიციული ცნების გამოწვევით, მისდამი, როგორც გამოთქვამს ჰ. კისინჯერი “სამყაროსეული, ფუძემდებლური ჰარმონიის” დაპირისპირებით, “რომელიც ჯერჯერობით დაფარულია კაცობრიობისგან”. ვილსონიანობამ ლიბერალურ ბაგაჟთან შეაერთა “ღვთის იარაღის” კალვინისტური პათოსი ანგლოსაქსონელი პურიტანებისა, დოქტრინა “გამომსყიდველი ერისა (ნაციისა)” (Redeemer Nation) და “ღვთაებრივი წინასწარგანსაზღვრულობისა” (Manifest Destiny). დევიზმა აშშ-ის სახელმწიფო ბეჭედზე “Novos ordo Seculorum” – “ახალი წესრიგი საუკუნოდ” მისტიკური დავალებიდან განხორციელება დაიწყო რეალობაში. “Realpolitik” არსად არ გამქრალა, არამედ განიცადა “თეოლოგიზაცია” – საკუთარი ინტერესების გაიგივება უნივერსუმის მორალურ-ეთიკურ კანონებთან. აშშ-ის საგარეო პოლიტიკის ვილსონიანური ტიპის იდეოლოგიზაციას შეეძლო ტოლი არ დაედო (поспорить) საგარეო პოლიტიკის ლენინური პრინციპებისთვისაც. არა ეროვნული ინტერესების დაცვა, არამედ რაღაც ზოგადმსოფლიო მიზნის მიღწევა – აი რას წამოსწევდნენ წინ მიზნის სახით მსოფლიო არენაზე.

XX საუკუნის დასაწყისისთვის აშშ-ში უკვე ჩამოყალიბდა ფინანსური ინტერესების მსხვილი ცენტრი, რომელიც მჭიდრო ეკონომიკური, პოლიტიკური, კულტურული კავშირებით დაკავშირებული გახლდათ ევროპული დერჟავების ფინანსურ ჯგუფებთან. ევროპისა და ამერიკის მონათესავე წრეებისთვის ერთნაირად უცხონი იყვნენ და უშლიდნენ ხელს ევროპულ საზოგადოებათა და ევროპული კულტურის მონარქიული და ეროვნულ-კონსერვატიული ბურჯები (საყრდენები, устои), საერთაშორისო ურთიერთობათა კლასიკური ტრადიციები, რომლებიც ჩამოყალიბებულ იქნა 1648 წლის ვესტფალიის სამშვიდობო ხელშეკრულების დროიდან. (პირველი მსოფლიო) ომის შედეგი ამ წრეებსა და მათ წარმომადგენლებს ჰპირდებოდა ლიდერობას მსოფლიო იდეოლოგიასა და პოლიტიკაში ფინანსური ბერკეტების შეძენასთან ერთად. ვილსონიანობის იდეოლოგიამ დაბადა ერთა ლიგის შესახებ პაქტის პროექტი და 14 პუნქტისგან შემდგარი ვ. ვილსონის პროგრამა.

ამ ახალი საგარეოპოლიტიკური იდეოლოგიის – გლობალიზმის თანამედროვე იდეოლოგიის წინაპრის – არსებითად ნეოვილსონიანობის შემმუშავებელნი იყვნენ საგარეო ურთიერთობათა მომავალი საბჭოს კადრებიც. აშშ თავისი “იზოლაციონალისტური” დოქტრინიდან გამოდის უნივერსალისტური პროექტით, რომლის ავტორიც გახლდათ ვილსონის იდულამებით მოცული alter ego პოლკოვნიკი ჰაუზი – ფიგურა, რომელიც არ არის სათანადოდ შეფასებული ისტორიკოსთა მიერ.

მთავარი მის პროექტში – ეს გახლავთ უარის თქმა ეროვნულ ინტერესზე როგორც პოლიტიკის საფუძველზე და ეროვნულ სახელმწიფოთა ტრადიციული როლის დაქვეითება, უნივერსალური საერთაშორისო ორგანიზაციის პირველი ტიპის – ერთა ლიგის შექმნა და საერთაშორისო პრობლემების ინტერნაციონალიზაცია. აშშ-მა შეძლო შეეცვალა ომის მიზნები, რომელთა გულისთვისაც ფრანგები, გერმანელები, ინგლისელები და რუსები იღუპებოდნენ ფრონტებზე. ჰ. კისინჯერი წარმოგვიდგენს ამ შეცვლას (подмена) ახალი სამყაროს მორალური და პოლიტიკური გამარჯვების სახით ძველ სამყაროზე: “ამერიკის ჩართვამ ომში ტოტალური გამარჯვება ტექნიკურად შესაძლებელი გახადა, მაგრამ მისი მიზნები ნაკლებად შეესაბამებოდა იმ მსოფლიო წესრიგს, რომელიც ევროპამ იცოდა ასწლეულების განმავლობაში და რომლის გულისთვისაც, სავარაუდოდ შევიდა ომში. ამერიკამ ზიზღით უარყო ძალთა წონასწორობის კონცეფცია და “Realpolitik” გამოაცხადა ამორალურად. საერთაშორისო წესრიგის ამერიკულ კრიტერიუმებს წარმოადგენდა დემოკრატია, კოლექტიური უსაფრთხოება და თვითგამორკვევა”.

პოლკოვნიკმა ედუარდ ჰაუზმა ჯერ კიდევ 1916 წელს შექმნა ექსპერტთა არაოფიციალური ჯგუფი მომავალი მსოფლიოს მოდელისა და მასში აშშ-ის როლის გამომუშავებისთვის. მკვლევარები აღნიშნავენ (სამხედრო) წოდებასთან შეუსაბამოდ უზარმაზარ გავლენას ამ რუხი კარდინალისა, რომლის დროსაც აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი დაეშვა შუალედური ინსტანციის მდგომარეობამდე მისი იდეების ხორცშესხმისთვის და ოფიციალური კორესპონდენციის არქივის მდგომარეობამდეც. უფრო მეტად საიდუმლო დიპლომატიური მიმოწერა მიდიოდა უშუალოდ პატარა ბინის გავლით 35-ე ისტ-სტრიტზე. მეომარი ქვეყნების ელჩები მიმართავდნენ მას, როდესაც სურდათ გავლენა მოეხდინათ მთავრობის გადაწყვეტილებებზე ან ეპოვნათ მხარდაჭერა ტრანსატლანტიკური ინტრიგის ობობას ქსელში.

პოლკოვნიკის კავშირები მეტად მრავალფეროვანი და არატრადიციული იყო: ბანკირები ვანდერლიპი, ვარბურგი და შიფი, ახალგაზრდა ძმები ალენ და ჯონ ფოსტერ დალესები, რაბინი უაიზი, ჟურნალისტები და კომენტატორები, ექსპერტები, ბალფური და ლოიდ-ჯორჯი. “The Inquiery”-ის სახელწოდებით ცნობილი საექსპერტო ჯგუფი ფაქტიურად ხელმძღვანელობდა ამერიკულ დელეგაციას ვერსალის კონფერენციაზე და ბანკირებთან ერთად გამოაცხადა საგარეო ურთიერთობათა საბჭოს (The Council of Foreign Relations) შექმნის შესახებ პირდაპირ პარიზში. მაგრამ საბჭოს იდეოლოგიის პირველივე ნაშობს წილად ხვდა დაგმობა (осуждение) მენიდაგურად განწყობილი მაშინ ჯერ კიდევ დემოკრატიული ამერიკული ისტებლიშმენტის მხრიდან.

ამერიკის სენატი 1919 წელს ვერსალის ხელშეკრულებისა და ერთა ლიგის შესახებ პაქტის განხილვისას მეტად ინტერესდებოდა ომში აშშ-ის პოზიციის ჩამოყალიბების კულისებსმიღმა მხარით და ომისშემდგომი მსოფლიოს ვილსონისეული კონცეფციის წარმოშობით ზეეროვნული (наднациональный) ორგანოს ეგიდით, რომელიც, მათი აზრით, ძირს უთხრიდა სუვერენიტეტს როგორც საერთაშორისო სამართლის საფუძველს. მეტად საინტერესოა დაკითხვა, რომელიც სენატის საგარეო საქმეთა კომიტეტის თავმჯდომარემ მოუწყო ბერნარდ ბარუხს, მაგრამ მაინც ვერ მიიღო დამაჯერებელი პასუხი გულუბრყვილო კითხვაზე, შესაძლებელია თუ არა აშშ-ის ინტერესების დაცვა საერთაშორისო ორგანიზაციის პრიმატის პირობებში. “განდობილი” ბარუხი არ აპირებდა პატიოსანი მენიადაგის ბორის განათლებას ინტერესების უზრუნველყოფის პრინციპულად ახალი პოლიტიკური და ფინანსური მექანიზმების თაობაზე და მხოლოდ მრავალმნიშვნელოვნად გამოთქვამდა: “ვვარაუდობ, რომ ჩვენ ამას შევძლებთ, სენატორო”. ვარბურგების, იაკობ შიფის, მორგანის, ვანდერლიპის როლი ომისშემდგომი მოწყობისა და “ერთიანი მსოფლიოს” პირველი პროექტისთვის იდეური ფოსტულატების მომზადებაში იქცა სკანდალური გარჩევის (разбирательство) საგნად ამერიკის კონგრესში, რომელიც აღშფოთებული გახლდათ იმ გამოვლენილ გარემოებით, რომ პარიზის კონფერენციის დოკუმენტების ტექსტი და, განსაკუთრებით, ერთა ლიგის შესახებ პაქტის ტექსტი ბანკირებისთვის უფრო ადრე იყო ცნობილი, ვიდრე სრულუფლებიანი დიპლომატიური წარმომადგენლებისთვის პარიზში.

კონგრესის საგარეო საქმეთა კომიტეტმა ყურადღება მიაქცია შოკისმომგვრელ დეტალს, აღმოაჩინა რა, რომ ამერიკელი ბანკირები 1917 წლამდე არა მხოლოდ წინააღდეგობას უწევდნენ აშშ-ის ომში ჩართვას და უარს ეუბნებოდნენ რუსეთს კრედიტებზე შეიარაღებათა შესყიდვისთვის, არამედ უბრალოდ ფსონის აკეთებდნენ გერმანიის გამარჯვებაზე, რაც მეტად გასაოცარი იყო, მაგრამ შემდეგ გაირკვა, რომ ვარბურგების გერმანული განშტოება, ამერიკელ ვარბურგთა ძმის ოჯახი ფლობდა Hamburg-American and German Lloid Steamship Lines-ის აქციათა მთავარ პაკეტსა და ბანკებს, რომლებიც აფინანსებდნენ გერმანიის გემთმშენებლობასა და სამხედრო ფლოტს. მათ ნათესავზე დაოჯახებულმა ი. შიფმა აშშ-ში შექმნა “ამერიკული კომიტეტი საკითხზე ნეიტრალური კონფერენციის შესახებ”, რომელმაც თავის ამოცანად დაისახა “მშვიდობის დამყარება გამარჯვებულ გერმანიასთან”. მოსმენათა მსვლელობისას გამოირკვა, რომ სწორედ იმავე ადამიანებმა და თვით იმ ავტორებმაც კი პირველებმა დაიწყეს ახალი იდეების პროპაგანდა “ევროპული რეაქციის” დადანაშაულება მსოფლიო ომის გაჩაღებაში.

საერთაშორისო ურთიერთობათა აღწერილი იდეოლოგია და ამერიკული როლის დასაბუთება გახლდათ იმხანად დამწყები საგარეო ურთიერთობათა საბჭოს პირველი პროდუქტი. აშშ კონგრესის პოზიციის გამო, რომელშიც დომინირებდა “მენიადაგური” განწყობილებანი, დროის მნიშვნელოვან შუალედზე ამერიკული საგარეო პოლიტიკა აღმოჩნდა კონსერვატორ-იზოლაციონისტების ხელში ლოზუნგით “შორს ევროპისგან”. საჭირო გახდა განსაზღვრული ძალისხმევანი, რათა გაეძლიერებინათ აშშ-ში შესაბამისი წრეები საგარეო ურთიერთობათა საბჭოს კადრების მიერ გამომუშავებული ჰაუზ-ვილსონის ხაზის გატარებისთვის, და საჭირო შეიქნა მთელი XX საუკუნე მათი უნივერსალისტური ჩანაფიქრის სარეალიზაციოდ.

სახელმწიფო დეპარტამენტის პოლიტიკისა და დაგეგმვის განყოფილების დირექტორის რიჩარდ ჰაასის აღიარებით, სწორედ საგარეო ურთიერთობათა საბჭო იზოლაციონიზმის პერიოდში “დაეხმარა შეენახათ და შეენარჩუნებინათ რაღაც “განდობილი თემის” მზადყოფნა გლობალური ჩართულობისთვის” აშშ-ის შიგნით და “შეენარჩუნებინათ მონდიალიზმის მინავლებული ალი” პერიოდში ერთა ლიგაზე აშშ-ის მიერ უარის თქმასა და მეორე მსოფლიო ომის დაწყებას შორის.

ამ პერიოდში ხდება საბჭოს შერწყმა ამერიკულ “საერთაშორისო ურთიერთობათა ინსტიტუტთან”. ყოველწლიური გამოცემის – “მსოფლიოს პოლიტიკური ცნობარის” (“Political Handbook of the World”) ყდაზე საბჭომ გამოაცხადა საკუთარი თავი არაკომერციულ, არაპოლიტიკურ, პარტიების გარეთ მყოფ სამეცნიერო-კვლევით საზოგადოებად, რომელიც ატარებს უწყვეტ მსჯელობებს ამერიკის პოლიტიკური, ეკონომიკური და საფინანსო პრობლემების განსახილველად საერთაშორისო ასპექტში. ეს ორგანიზაცია “წარმოადგენს ადამიანთა ჯგუფს, რომელთაგან ბევრს გააჩნია ფართო გამოცდილება საერთაშორისო საკითხებში და რომელთაც სურთ სამეცნიერო და მიუკერძოებელი კვლევითი მუშაობით დაეხმარონ აშშ-ის კეთილგონივრული საგარეო პოლიტიკის განვითარებას”. მაგრამ ხელმძღვანელი შემადგენლობა, თემატიკა, დაბოლოს, დახურული სხდომების მასალები მოწმობენ, რომ ეს სტრუქტურა უმჭიდროესი სახით არის დაკავშირებული აშშ-ის ფინანსურ ჯგუფებთან, მორგანებთან და როკფელერებთან, აგრეთვე გააჩნია პირდაპირი გასასვლელი სახელმწიფო დეპარტამენტზეც.

30-იანი წლების ბოლოსთვის საგარეო ურთიერთობათა საბჭოს როლი, მისი ავტორიტეტი როგორც საერთაშორისო პრობლემების შესწავლაში აშშ-ის წამყვანი სამეცნიერო-კვლევითი ორგანიზაციისა, განსაზღვრული დროის შემდეგ წინასწარგანზრახულად იქნა ხაზგასმული სამეცნიერო საზოგადოებათა საერთაშორისო ყრილობაში მონაწილეობის დროს საერთაშორისო ურთიერთობათა შესწავლის სფეროში, რომელიც ორგანიზებული იყო ერთა ლიგის მიერ ლონდონში 1939 წელს. მაგრამ არასოდეს არ ხდებოდა აშშ-ის საგარეო პოლიტიკის შემმუშავებლის მისეული როლისა და სახელმწიფო დეპარტამენტთან კავშირის აფიშირება, თუმცა კი შეიძლება დასაბუთებულად (доказательно) დამზერილ იქნას ეს ჯერ კიდევ ომამდელი დროიდან. უფრო მეტიც, საბჭოს შემუშავებები არაერთხელ გამოუყენებიათ საფუძვლად ოფიციალური საგარეოპოლიტიკური დოკუმენტებისთვის და ტექსტუალურადაც კი ემთხვეოდნენ მათ, ამასთან არა მხოლოდ ამერიკული დოკუმენტებისთვის, არამედ რიგი სხვა ქვეყნებისაც, რომელთა ორიენტაციას დიდი მნიშვნელობა გააჩნია ამერიკული სამხედრო-პოლიტიკური გეგმებისთვის ევროპაში.

საბჭოს ომამდელი წარსულიდან შეიძლება მოვიყვანოთ არცთუ ცოტა მჭერმეტყველური მაგალითი: საბჭოს წარმომადგენლებად იყვნენ ჰ. დევისი, რომელიც ასევე გახლდათ აშშ-ის სახელმწიფო მდივნის მოადგილე, ჯონ დევისი, რომელიც 1924 წელს იყო აშშ-ის ელჩი ინგლისში და აშშ-ის პრეზიდენტობის კანდიდატი დემოკრატიული პარტიიდან, ასევე თვით 40-იანი წლებამდე “ფორინ ეფეარზის” რედკოლეგიის წევრიც, ოუენ იუნგი – იუნგის სარეპარაციო გეგმის ავტორი, ასევე იყო ჯენერალ ელექტრიკის პრეზიდენტიც. ისაია ბოუმენი, საბჭოს წევრი, გახლდათ პრეზიდენტ ვუდრო ვილსონის მრჩეველი, და ასევე მჭიდრო ურთიერთმოქმედებაში იყო პოლკოვნიკ ჰაუზთან. ბოუმენი რჩებოდა საბჭოს წევრად ასევე 40-იანი წლების შუახანებშიც, და ამასთანავე გახლდათ ერთერთი მთავარი ჯგუფის – “ტერიტორიულის” წევრი, რომელიც დაკავებული იყო ევროპის მომავლის დაგეგმვით “ნაცისტურ-ბოლშევიკური ომის” შემდეგ. მისი სახელი ამოტივტივდება ამერიკული დელეგაციის შემადგენლობაში დუმბარტონ-ოქსშიც. გ. ფ. არმსტრონგი, საბჭოს თავმჯდომარე მეორე მსოფლიო ომის წლებში ამავდროულად იყო “ფორინ ეფეარზის” მთავარი რედაქტორიც, რჩებოდა რა ამ პოსტზე ასევე 70-იანი წლების შუახანებისთვის. ყველა მოხსენიებული მოღვაწე საგარეო პოლიტიკის საკითხებში იდგა რუსეთისადმი ერთმნიშვნელოვნად მტრულ პოზიციებზე, რომელთა ფორმულირებასაც ღიად ახდენდნენ თვით 1941 წლის 22 ივნისამდე.

მეორე მსოფლიო ომის დასაწყისისთვის საბჭოს საქმიანობა შეიძლება დავახასიათოთ როგორც სტრატეგიული ხასიათის თემების ანალიტიკურ-კონცეფტუალური შემუშავების შეთავსება ამერიკული როლის ყველა ასპექტისთვის მსოფლიოში, საგარეოპოლიტიკური პროგრამებისა და დოკუმენტების ფორმულირებისთვის კონკრეტული დიპლომატიური მუშაობით მოკავშირეებთან და მეტოქეებთან, კავშირი ოპოზიციური და ემიგრანტული ჯგუფების წარმომადგენლებთან სხვა ქვეყნებიდან. საბჭოს მუშაობა ჯერ კიდევ ომამდე შედგებოდა არა მხოლოდ საერთაშორისო მდგომარეობის უმნიშვნელოვანესი სტრატეგიული შეფასებების მომზადებაში, არამედ მოცემული მასალების სახელმწიფო დეპარტამენტის განკარგულებაში გადაგზავნაშიც. საბჭო უწინდებურად უმჭიდროესი სახით იყო დაკავშირებული საერთაშორისო ურთიერთობათა ინგლისის სამეფო ინსტიტუტთან ლონდონში (“Chatham House”), რომელიც თავის ნაშრომებს უგზავნიდა საბჭოს.

საბჭოს სხდომებზე, რომლის მუშაობაც უჩვეულოდ აქტიურდებოდა პერიოდებში, რომლებიც ამზადებდნენ ან წინასწარ გვაუწყებდნენ სერიოზულ გეოპოლიტიკურ ცვლილებებს, ყოველთვის ესწრებოდნენ და მოხსენებებით გამოდიოდნენ აშშ-თვის მნიშვნელოვანი იმ ქვეყნების ან ტერიტორიების ოპოზიციური ან ემიგრანტული ელიტების წარმომადგენლები, რომლებზედაც მათ არ გააჩნდათ ზემოქმედების მოხდენის შესაძლებლობა. საბჭოთა სპეცსამსახურები და “ანალიტიკური” განყოფილებები საბჭოს საქმიანობით დაინტერესდნენ, როგორც ჩანს, საგარეო საქმეთა სახალხო კომისარიატის ხელმძღვანელობის შეცვლის შემდეგ. ლიტვინოვი არცთუ შემთხვევით ითვლებოდა ანგლოსაქსონურ ლობიდ საბჭოთა ისტებლიშმენტში და მის დროს საბჭოს საქმიანობის შესახებ აღნიშნულ სახალხო კომისარიატში არაფერს არ წერდნენ. მაგრამ თავად მ. ლიტვინოვი მშვენივრად გახლდათ გაცნობიერებული მის შესახებ, რადგანაც იყო “ხუთი მაღალი თანამდებობის მქონე ბოლშევიკისგან” შემდგარი ჯგუფის შემადგენლობაში, რომელიც 1929 წელს ვიზიტით ესტუმრა საბჭოს, რის შემდეგაც გარკვეული დროის მერე საბჭომ რეკომენდაცია მისცა მთავრობას ეღიარებინათ სსრკ. იშვიათი დოკუმენტები იმ ვიზიტის თაობაზე ჯერჯერობით რუსეთში იმყოფება ცხრაკლიტულში, რამდენადაც “პირველი” კოსმოპოლიტური ჩამოსხმის ეს ბოლშევიკები აშკარად შეპირდნენ რაღაც ეკონომიკურ და პოლიტიკურ სტრატეგიას, რომელიც მისაღები იყო აშშ-თვის.

ლიტვინოვის მსუბუქი კალმის მოსმით, რომელიც საგარეო საქმეთა სახალხო კომისარიატში წერდა მთელ ანალიტიკურ წერილებს მთლიანობაში ამერიკული პოლიტიკისა და სსრკ-თან ურთიერთობათა პერსპექტივების შეფასებებით, საბჭოთა ომამდელ ისტორიოგრაფიაში ყოველთვის გამოიყოფოდა “დემოკრატიული ამერიკა”, უფრო მეტად “შემწყნარებლური” ბოლშევიკებისადმი. ეს სრული სიმართლე გახლდათ, და აშშ-შიც და აღმოუჩენდნენ ბოლშევიკებს არცთუ ცოტა დახმარებას სახსრებითა და რევოლუციონერთა კადრებით ყველაზე უფრო ადრეულ წლებში, შემდეგ უთანხმდებოდნენ მათ ანტანტის ლაშქრობათა დაფინანსებაში თავიანთი მონაწილეობის პარალელურად. სწორედ აშშ იყო მზად რომ დაუყოვნებლივ ეღიარებინა ბოლშევიკები მათ მიერ დაკავებულ რუსეთის არცთუ დიდ ნაწილში იმავდროულად ყველა თვითგამოცხადებული ტერიტორიის აღიარებით. მაგრამ, როდესაც 1922 წელს იმავე ბოლშევიკურმა ხელისუფლებამ შეძლო ქვეყნის ერთიანობის აღდგენა, აშშ დიდხანს (1933 წლამდე) უარს აცხადებდა სსრკ-ის ფორმით რუსეთის ძირითადი ისტორიული ტერიტორიის აღიარებაზე. თეთრი მოძრაობისთვის თავისი დაპირებების მიუხედავად ამერიკული პოზიციის განუხრელობის შესახებ საკითხში ბალტიისპირეთის როგორც რუსეთის ნაწილის შენარჩუნების უპირობო აუცილებლობის თაობაზე, აშშ თანამიმდევრულად არ აღიარებდა სსრკ-ის სუვერენიტეტის აღდგენას ამ ტერიტორიებზე. საქმე ბოლშევიკებში კი არ იყო, არამედ გეოპოლიტიკურ გიგანტში.

აშშ-მა აღიარა სსრკ მხოლოდ მას შემდეგ, რაც ამ დრომდე გასაიდუმლოებული ხუთი მაღალი თანამდებობის ბოლშევიკისგან შემდგარმა ჯგუფმა 1929 წელს აშშ-ში ვიზიტის მსვლელობისას “ანგარიშები ჩააბარა” თავიანთი შემდგომი გეგმების შესახებ ამოუცნობ (загадочный) საგარეო ურთიერთობათა საბჭოს. საბჭოს აღმასრულებელი დირექტორის უ. მელორის სიტყვებით, ამ დელეგატებმა გასცეს პასუხები, რომლებმაც “დააკმაყოფილეს აუდიტორია, შემდგარი ამერიკელი ბანკირებისგან, მაგრამ შეეძლოთ ამ ადამიანთა დისკრედიტაცია სახლში”. მოხერხდა იმის დადგენა, რომ ერთერთი მათგანი გახლდათ მ. ლიტვინოვი, რომელსაც დიდი ხნის კავშირები ჰქონდა ანგლოსაქსონურ სამყაროში, დაქორწინებული იყო ინგლისელი ისტორიკოსის ქალიშვილზე და გახდა საგარეო საქმეთა სახალხო კომისარი.

როდესაც ახალ სამყაროსთან ნათესაობის გრძნობა აორთქლდა, სსრკ-ში ეჭვი აიღეს აშშ-ზე როგორც გეოპოლიტიკურ მეტოქეზე. დაზვერვისა და ანალიტიკური ორგანოების წინაშე, როგორც ჩანს, დაისვა ახალი ამოცანები. მაშინვე დადგენილ იქნა, რომ ბევრი უმნიშვნელოვანესი საერთაშორისო ინიციატივა ევროპაში და საბჭოს სხდომათა თემები ერთმანეთს ემთხვევა, თუმცა კი არ გააჩნიათ ფორმალური კავშირი, ხოლო მისი დოკუმენტები და მასალები კი ჩნდება შემდეგ საერთაშორისო და ამერიკული ინიციატივების ოფიციალური განცხადებებისა და დოკუმენტების ფორმით. ასე, ლონდონური “ჩეტემ ჰაუზის” მიერ მომზადებული “ევროპის ეკონომიკური რეკონსტრუქციის გეგმები” და “დაუყოვნებლივი ომისშემდგომი ღონისძიებები დახმარების აღმოჩენისა და რეკონსტრუქციისთვის ევროპაში”, განხილულ იქნა საბჭოს სხდომებზე ომისშემდგომი დახმარების მოკავშირეთაშორისი კომიტეტის ბიუროს ხელმძღვანელის ლეიტ-როსის აშშ-ში ვიზიტამდე ორ თვეზე უფრო მეტი ხნით ადრე. ეს მასალები გამოჩნდა თითქმის უცვლელი სახით როგორც აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტის ოფიციალური დოკუმენტი, რომელიც აჩესონმა გადასცა მ. ლიტვინოვს შეთანხმების ამერიკული პროექტის სახით ომისშემდგომი დახმარების შესახებ სახელწოდებით “დახმარებისა და გაერთიანებული ერების აღდგენის ადმინისტრაცია” (ЮНРРА, UNRRA).

მემორანდუმი “ნორვეგიის მშვიდობიანი მიზნების შესახებ”, განხილული “ევროპელი ერების მშვიდობიანი მიზნების შესწავლის” ჯგუფის სხდომებზე 1941 წლის 30 ივნისს, თავისი უმეტესი ნაწილით შესულია ნორვეგიის საგარეო საქმეთა მინისტრის ტრიუგვე ლის ოფიციალურ დოკუმენტებში, რომლებსაც მან ხელი მოაწერა ლონდონში 1942 წლის 8 მაისს, და ჩააბარა ელჩ ბოგომოლოვს 1942 წლის 16 ივლისს “ნორვეგიული ომისშემდგომი პოლიტიკის საფუძვლების პროექტის” სახით. არც თუ უსაფუძვლოდ საგარეო საქმეთა სახალხო კომისარიატში საბჭოს უწოდეს “კვალიფიციური და სოლიდური სამზარეულო არა მხოლოდ მომავალი ომისშემდგომი მოწყობის აბსტრაქტული და პერსპექტიული პრობლემების შემუშავებაში, სისტემატიზაციასა და მომზადებაში, არამედ მიმდინარე ოპერატიული წესრიგის უმნიშვნელოვანესი საერთაშორისო პოლიტიკური საკითხებისაც, რომელთა გარკვეული ნაწილიც შესაძლოა მეტად ძლიერად შეეხოს საბჭოთა კავშირის ინტერესებს”.

მეორე მსოფლიო ომის სულ დასაწყისიდანვე “საგარეო ურთიერთობათა საბჭოს” ხელმძღვანელობით ექსპერტთა ოთხი ჯგუფი მუშაობდა სახელმწიფო დეპარტამენტის დავალებით როკფელერის ფონდის სახსრებით თემებზე, რომელთა საერთო სახელწოდებაც გახლდათ “ამერიკის ინტერესების შესწავლა ომიანობისა და მშვიდობიანობის დროს”. ეს ჯგუფები იყო: შეიარაღების, საფინანსო-ეკონომიკური, პოლიტიკური და ტერიტორიული. 1941 წლის 2 ივნისიდან, სსრკ-ზე გერმანიის თავდასხმამდე სამი კვირით ადრე, სახელმწიფო დეპარტამენტის მოწონებით დაემატათ კიდევ ერთი ქვედანაყოფი დამახასიათენელი სახელწოდებით “ევროპული ერების მშვიდობიანი მიზნების შესწავლის ჯგუფი”; ჯგუფებმა მკვეთრად გაზარდეს თავიანთი მუშაობის ინტენსივობა და შეზღუდული ტირაჟით ჰექტოგრაფზე გამოსცეს რიგი “მკაცრად საიდუმლო” დოკუმენტების და მემორანდუმებისა, მიძღვნილი ომისშემდგომი წესრიგისადმი ევროპასა და მსოფლიოში განსაკუთრებული ყურადღების მიქცევით სსრკ-ის მოსაზღვრე ტერიტორიებისა და ქვეყნებისადმი.

ყველა უმნიშვნელოვანესი ჯგუფის წევრებად ერთდროულად იყვნენ გ. არმსტრონგი, უ. მელორი (რომელიც ღებულობდა ლიტვინოვის საიდუმლო ვიზიტს), ა. დალესი და რიგი სხვა საკვანძო მაკოორდინირებელი ფიგურებისა. განსაკუთრებულ ყურადღებას იქცევს მთელი რიგი სხდომებისა ბალტიისპირეთის – ლიტვის, ლატვიისა და ესტონეთის, პოლონეთის, უნგრეთის, ნორვეგიის, ჩეხოსლოვაკიის, რუმინეთის, იუგოსლავიის, ავსტრიის ემიგრანტული ელიტის წარმომადგენლებისა და ყოფილი სახელმწიფო მოღვაწეების მოხსენებებით. სხდომების თემატიკა და მოხსენებათა და მემორანდუმების სახელწოდებანი მიძღვნილია “რეალური პოლიტიკის” კლასიკური თემებისა და აშშ-ის გლობალური ინტერესებისადმი, რომლებიც ნაკლებად შეესაბამებოდა ვილსონიანობასა და ატლანტიკურ ქარტიას. ჰიტლერულ ძლიერებასთან ბრძოლის ინტერესები მოითხოვდა სსრკ-ის ჩართვას (вовлечение), მისი მატერიალური და ადამიანური რესურსებისა ომში გერმანიის წინააღმდეგ, რომლის განადგურებაც შეეძლო მხოლოდ კონტინენტურ დერჟავას, და საბჭოთა კავშირს იწვევენ მოკლავშირის სახით ბრძოლაში საერთო მტრის წინააღმდეგ. და რას აკეთებს საგარეო ურთიერთობათა საბჭო?

1941 წლის 22 აგვისტოს საგარეო ურთიერთობათა საბჭო ახალ პირობებში ამერიკულ სტრატეგიას უძღვნის სხდომას, რომლის პრაგმატიზმიც დაარცხვედა ტალეირანსა და მაკიაველის. თავად სხდომის თემა: “ამერიკული პოლიტიკის საკითხები, რომლებიც შეეხება ნაცისტურ-ბოლშევიკურ ომს” და ვარიანტების ჩამონათვალი ახდენენ შიდა მხარის დემონსტრირებას, რომელიც მეტად განსხვავდება ოფიციალური დეკლარაციების რიტორიკისა და მთელი მსოფლიოსა და სსრკ-კენ მიმართული ინიციატივებისგან:

თუკი ბოლშევიკური რეჟიმი შენარჩუნდება:

ა) გახდება თუ არა ამერიკა საბჭოთა რუსეთის თანამონაწილე ჰიტლერის წინააღმდეგ ომში.

ბ) უნდა ცდილობდეს თუ არა ამერიკა წონასწორობის დამყარებას (ომისშემდგომ) გერმანიასა და რუსეთს შორის ორივე მათგანისგან დამოუკიდებელი ბუფერული სახელმწიფოების შექმნის გზით.

გ) იაპონიის მიერ ზღვისპირეთზე თავდასხმის შემთხვევაში, უნდა ჩაერიოს თუ არა მაშინ ამერიკა შორეულ აღმოსავლეთში ინტერვენციის გზით.

თუკი ბოლშევიკური რეჟიმი დაეცემა:

ა) უნდა ეცადოს თუ არა ამერიკა აღადგინოს ბოლშევიზმი რუსეთში.

ბ) უნდა მისცეს თუ არა აშშ-მა ჰიტლერის მაგალითის მიხედვით სანქცია ხალხების მასობრივ გადასახლებაზე გერმანიასა და რუსეთს შორის ბუფერული ზონის შესაქმნელად.

თუკი ბოლშევიკური რეჟიმის შემდეგ დამყარებულ იქნება გერმანიასთან თანამშრომლობის რეჟიმი:

ა) უნდა მისცეს თუ არა აშშ-მა ამ რეჟიმს ტრანს-ციმბირულ რკინიგზაზე კონტროლის დამყარების შესაძლებლობა.

ბ) უნდა მოამზადოს თუ არა ამერიკამ შორეულ აღმოსავლეთში ამ რეჟიმის მოწინააღმდეგენი (ჩინეთი, იაპონია)”.

მაგრამ ყველაზე უფრო ფასეულს საკუთარ თავში შეიცავს მსჯელობის თეზისები:

“ამ ომის სამხედრო შედეგი გადაწყვეტს არა მხოლოდ ბოლშევიკური რეჟიმის ბედს; მას შეუძლია განაპირობოს ძალთა გადაჯგუფების უზარმაზარი პროცესი ბოჰემიიდან ჰიმალაებამდე და სპარსეთის ყურემდე. ისტორიის ფურცლები ხელახლა იშლება, საღებავები ხელახლა იღვრება რუკებზე.

ამის გასაღები ძევს აღმოსავლეთ ევროპის რეორგანიზაციაში, ბუფერული ზონის შექმნაში ტევტონებსა და სლავებს შორის. ამერიკის ინტერესებშია მიმართოს თავისი ძალისხმევა ამ პრობლემის კონსტრუქციულ გადაწყვეტაზე, თუკი მხოლოდ სასურველია ომის განმეორების თავიდან აცილება”.

ამ თემის განვითარებისთვის საგარეო ურთიერთობათა საბჭომ 1942 წლის აგვისტომდე ჩაატარა განსაკუთრებულად ინტენსიური მუშაობა ომისშემდგომი ევროპის გადანაწილების შესაძლებლობათა სისტემატიზაციასა და შესწავლაში, უწინარეს ყოვლისა მისი აღმოსავლეთ და ცენტრალური ნაწილისა, და გამოსცა დაახლოებით 500 “მკაცრად საიდუმლო” მემორანდუმი, რომლებიც მაშინვე იქცა საბჭოთა უწყებების მონაპოვრად. ამ მემორანდუმებში ჩატარებულია გულდასმითი დათვალიერება მთელი ძალების და ქვეყნებისა, რომლებზედაც შესაძლებელი იქნებოდა ფსონის გაკეთება, მოწვეულია ყველა ემიგრანტული მთავრობა ან ოპოზიციური ჯგუფი იმ სახელმწიფოებიდან, რომლებიც ჯერ კიდევ არ იმყოფებიან აშშ-ის გავლენის ქვეშ, ხოლო თავად მოხსენებები და მსჯელობანი მიმდინარეობს ჯგუფში, რომლის სახელწოდებაც სავსებით შეესაბამება ატლანტიკურ ქარტიას: “ევროპელი ერების სამშვიდობო მიზნების შესწავლის ჯგუფი”.

სხდომებზე მონაწილეობას ღებულობდნენ, ზოგჯერ მოხსენებებითაც, ა. სმეტონა – ლიტვის ყოფილი პრეზიდენტი, კ. რ. პუშტა – ესტონეთის ყოფილი საგარეო საქმეთა მინისტრი, ა. ბილმანისი – ლატვიის “პოლიტიკური ელჩი” აშშ-ში, ავსტრიის ერცჰერცოგი ოტო ფონ ჰაბსბურგი, ა. გრანოვსკი – პრეზიდენტი ორგანიზაციისა უკრაინის აღორძინებისთვის, ლ. დიმიტროვი – “აშშ-ისა და კანადის მაკედონური პოლიტიკური ორგანიზაციის” პრეზიდენტი, პოლონური ემიგრანტული ელიტის წარმადგენლები, ჩეხოსლოვაკიისა და რუმინეთის ყოფილი სახელმწიფო მოხელეები, ო. იაში – უნგრეთის ეროვნებათა ყოფილი მინისტრი და სხვები. ამ უმნიშვნელოვანესი ჯგუფის თავმჯდომარე გახლდათ თავად გ. ფ. არმსტრონგი, წევრებად კი იყვნენ ა. დალესი, უ. მელორი. საბჭოში წარმოდგენილი “ერები” არ ემთხვეოდნენ სახელმწიფოებს ევროპის ოფიციალურ რუკაზე ჰიტლერული აგრესიის დაწყებამდე, რაც კიდევ ერთხელ გვაძლევს შესაძლებლობას, რომ განვმარტოთ ატლანტიკური ქარტია სულაც არა როგორც მოთხოვნა უარეყოთ ჰიტლერული დაპყრობების შედეგები და დაბრუნებულიყვნენ მდგომარეობაში ante bellum (ომამდე), არამედ ისარგებლებდნენ რა ამ აგრესიით, გამოეცხადებინათ ომამდელი საზღვრებისა და ევროპის რუკის გადახედვა. სწორედ ამ “ბუფერულ” აღმოსავლეთ- და ცენტრალურ-ევროპულ ძალებზე იქნება გაკეთებული აშშ-ის მთავარი ფსონი ნატო-ს გაფართოებაში 90-იან წლებში რუსეთ-სსრკ-ის კრახის შემდეგ.

ყველაფრიდან ჩანს, რომ ჯერ კიდევ პერლ-ჰარბორამდე და ომის დასრულებამდე დიდი ხნით ადრე აშშ-ში ამერიკული საქმიანი და პოლიტიკური წრეების ლიდერები თავიანთი ყველაზე უფრო კვალიფიცირებული ორგანიზაციების მეშვეობით, რომელთაც განმსჭვალეს სამთავრობო წრეები, შეუდგნენ ევროპის ომისშემდგომი მოწყობისა და მასში აშშ-ის ეკონომიკური და პოლიტიკური ყოფნის გეგმების აქტიურ შემუშავებას. მთლიანობაში მიღებულია ითვლებოდეს, აშშ-ის საბოლოო სტრატეგიული გადაწყვეტილება სამუდამოდ “დარჩენილიყო” ევროპაში და მოეხდინა დასავლეთ ევროპის როლის, ინტერესებისა და პოტენციალის ინკორპორირება თავის გლობალურ სტრატეგიაში, რომლის შემადგენელ ნაწილადაც იქცა ევროპული ინტეგრაციისა და “ერთიანი ევროპის” წახალისება, გაფორმებულ იქნა მხოლოდ 1946 წელს. ჯერ კიდევ 1944 წელს შთაბეჭდილება აშშ-ის “იზოლაციისკენ” მიბრუნების შესაძლებლობის თაობაზე გავრცელებული იყო თვით დიდი ბრიტანეთის საგარეოპოლიტიკური უწყების ყველაზე უფრო მაღალ ეშელონებშიც კი. ამის შესახებ მოწმობს ბრიტანელი ემისრების მიმოწერა ევროპაში ა. იდენთან მომავალი ევროპული მოწყობის თაობაზე, აგრეთვე საბჭოთა არქივების ზოგიერთი მასალა, რომლებიც გვიჩვენებს, რომ მოლოტოვის საუბრებში ბირნსთან – აშშ-ის სახელმწიფო მდივანთან საბჭოთა მხარე გამხატავდა შეშფოთებას აშშ-ის მიერ “თავის ნაჭუჭში ჩაკეტვისათვის” შესაძლო უპირატესობის მინიჭების გამო.

მაგრამ საგარეო ურთიერთობათა საბჭოს საიდუმლო მემორანდუმები მეტყველებენ იმის შესახებ, რომ ის წრეები, რომლებიც დაკავებულნი იყვნენ არა მხოლოდ საგარეო პოლიტიკის პანორამული სტრატეგიული დაგეგმარებით, არამედ აშშ-ის ადგილისაც მსოფლიო ისტორიის მომავალ პერიოდში, იმაზე დიდი ხნით უფრო ადრე, სანამ აქეთკენ გადაიხრებოდნენ სახელმწიფო დეპარტამენტი და კონგრესი, ახდენდნენ აშშ-ის დაინტერესებულობის ფოსტულირებას ევროპის “ინტეგრაციასა” და უნივერსალისტურ სტრუქტურებში, რომლებსაც აშშ უნდა აკონტროლებდეს და წარმართავდეს. მისი საქმიანობის უმნიშვნელოვანეს მხარედ იქცა მსოფლმხედველობრივი პროგრამირება სპეციფიური მეთოდებით – საბაზო აქსიომებისა და კლიშეების გამომუშავება სამეცნიერო და საზოგადოებრივ-პოლიტიკური ელიტის შეგნებაში თავის გამოცემათა მეშვეობით, რომელთა შორის განსაკუთრებულ ადგილს იკავებს ჟურნალი “ფორინ ეფეარზი”. ავტორიტეტულობა ჟურნალს მისცა ამერიკული პოლიტიკური და პოლიტოლოგიური საზოგადოებრიობის წამყვანი სახელების გამოქვეყნებული ანალიტიკური მასალებისა და წერილების მაღალმა ხარისხმა. ჟურნალი გადაიქცა ფორუმად, რომლებზედაც ამუშავებდნენ და ხვეწდნენ (обкатывались) საგარეოპოლიტიკურ კონცეფციებს, დოქტრინებსა და ინიციატივებს, რომლებიც სულ ახლახანს იქცნენ ან მალე გადაიქცეოდნენ აშშ-ის პრაქტიკულ საგარეოპოლიტიკურ კურსად ან ამ კურსის სეგმენტად. რა იყო პირველადი – რთული კითხვაა. პუბლიკაცია “ფორინ ეფეარზში” ახალ სახელს ხდიდა ავრორიტეტად, ხოლო მისი მსჯელობები კი იქცევდა ყურადღებას როგორც მოსაზრებანი, რომლებსაც იზიარებდა სახელმწიფო უწყებათა გარკვეული ნაწილი. სწორედ ჟურნალ “ფორინ ეფეარზში” 1947 წელს იქნა გამოქვეყნებული ანონიმური წერილი, რომელიც ეკუთვნოდა ჯორჯ კენანს “საბჭოთა ქცევის საწყისები (წყაროები, истоки)”, სადაც ჩამოყალიბებულ იქნა 1947 წლის “შეკავების დოქტრინა”.

1963 წელს იმავე ჯ. კენანმა მოათავსა წერილი სახელწოდებით “პოლიცენტრიზმი და დასავლური პოლიტიკა”, სადაც განიმარტებოდა სარგებელი სამხედრო ისტერიის რამდენადმე შესუსტებისგან სსრკ-ისა და სოციალისტური ბლოკის წინააღმდეგ და შეთავაზებული იყო მოეხდინათ ვარშავის პაქტის აღმოსავლეთევროპელ მონაწილეთა თანდათანობითი უკანდახევის სტიმულირება მათგან უფრო მეტად დამოუკიდებელი (самостоятельные) ძალთა ცენტრების ჩამოყალიბების მეშვეობით. სახელდობრ ამ კონცეფციის შესაბამისად აშშ ყოველთვის უარს ამბობდა ეწარმოებინა საქმე მთელ ბლოკთან, რათა არ აემაღლებინა სსრკ-ის ზეეროვნული (наднациональная) როლი და მისი გავლენა, და სტრატეგიული საქონლით ვაჭრობის შესახებ კანონის შერბილებაზეც კი წავიდა ვარშავის პაქტში წინააღმდეგობაში მყოფი პარტნიორების მიმართ. ამ დოქტრინაზე უარი ითქვა 1968 წელს პრაღაში ჯარების შეყვანის შემდეგ. მჩატე წონისა და განსაკუთრებულად (исключительно) იდეოლოგიურმა კომენტარებმა ამ მოვლენათა მორიგი წლისთავის გამო გვერდი აუარეს როგორც ამ აქციის მთავარ აზრს სსრკ-ის მხრიდან, ისე მის მთავარ შედეგსაც სსრკ-ის პოზიციებისა და საერთაშორისო ურთიერთობებისთვის. ესმოდა რა, რომ დასავლეთი ელოდება, სანამ პრაღის “გაზაფხული” გადავა ცხელ “ზაფხულში”, და პრაღა მზად იქნება გავიდეს ვარშავის ხელშეკრულებიდან, სსრკ-მა დაანახა დასავლეთს, რომ მზად არის თვით პრესტიჟის აშკარად დაკარგვის ფასად საზოგადოებრივ აზრში და ანტირუსული განწყობების ფასადაც კი თავად ჩსსრ-ში, საერთაშორისო სამართლის დარღვევის ფასად დაამტკიცოს თავისი კონტროლი პასუხისმგებლობის გეოპოლიტიკურ ზონაზე, რომელიც განსაზღვრულ იქნა არა მხოლოდ სტალინის მიერ, არამედ ჩერჩილისა და რუზველტის მიერაც, და არ დაუშვას სამხედრო-პოლიტიკური სივრცის დაშლა. აშშ-მა, რომელსაც აქციის შესახებ ინფორმაცია მიეწოდა თავად საბჭოთა ხელმძღვანელობის მიერ, აღიარა ეს სფერო, განსხვავებით, ვთქვათ, ავღანეთისგან, რომელშიც შესვლა აღქმულ იქნა როგორც კომუნიზმის ზონისა და გავლენის გაფართოება.

სოციალისტური ქვეყნების სსრკ-გან ცალ-ცალკე ჩამოშორებაზე ილუზიების კრახმა მოიყვანა აშშ განმუხტვამდე. ჩსსრ-ში ჯარების შეყვანის პირდაპირი შედეგები იყო გფრ-ისა და სსრკ-ის 1970 წლის ხელშეკრულებები, გფრ-ის შემდგომი ხელშეკრულებები ჩეხოსლოვაკიასთან მიუნხენის გარიგების გაუქმების თაობაზე, რომელიც სულ თავიდანვე იყო ფუჭი (недействительный), რ. ნიქსონის მოსკოვში ვიზიტი, შეხვედრა ვლადივოსტოკში, ხელშეკრულებათა მთელი კომპლექსი ბირთვული განიარაღების სფეროში, მისი ფუნდამენტის ჩათვლით – 1972 წლის ხელშეკრულებისა რაკატსაწინააღმდეგო თავდაცვის შესახებ და მასზე 1974 წლის ოქმისა. ეუთო-ც ასევე ვერასოდეს ვერ მივიდოდა დასრულებამდე ამ აქციის გარეშე, რომელმაც წაახალისა დასავლეთი დაემტკიცებინა ჰელსინკის დასკვნით აქტში ომისშემდგომი საზღვრებისა და რეალიების განუხრელობა, სსრკ-ის თანხმობის სანაცვლოდ ევროპაში შეიარაღებათა შემცირებაზე. ასეთივე მიზნებით დაემტკიცებინა თავისი კონტროლი რაღაც არეალებზე აშშ-მა შეიყვანა ჯარები გრენადაში და ა. შ. 60-იანი წლების ბოლოს “ფორინ ეფეარზის” ფურცლებზე ჩნდება ზ. ბჟეზინსკის სახელი, რომელიც სახალხოდ გამოიყვანა დევიდ როკფელერმა – ადამიანმა, რომელსაც მეტად მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია გლობალიზმის იდეოლოგიის კონსტრუირებასა და მის ინსტიტუციონალიზაციაში. ფინანსურ-სამრეწველო მაგნატი, ერთ-ერთი უმსხვილესი ბანკის “ჩეიზ მანჰეტენის” მეთაური, იგი წლების განმავლობაში გახლდათ საგარეო ურთიერთობათა საბჭოს პრეზიდენტიც.

საგარეო ურთიერთობათა საბჭოს საქმიანობაში შეიძლება თვალი მივადევნოთ გლობალიზაციის დოქტრინის განვითარების საფეხურებს, რომლის არსებობისადმიც მსოფლიო უნდა მოემზადებინათ. უკვე 60-70-იან წლებში ზედაპირზე ამოდის კონსოლიდაციასა და ზოგადად მსოფლიოს განვითარებაზე კონტროლის ზეეროვნული (наднациональные) მექანიზმების შექმნაში მთელი XX საუკუნის მიზანმიმართული მუშაობის აღმონაცენები, რომლებშიც ცალკეული ქვეყნების სტრატეგია შეუმჩნევლად დაქვემდებარებული იქნებოდა დასმული მიზნებისადმი. ეს ამოცანა დაკავშირებულია დასავლეთის წამყვანი ძალების პანორამულ გაანგარიშებებთან, რომლებსაც ისინი აწარმოებდნენ საუკუნის დასაწყისიდან თავიანთ პოლიტიკურ და ეკონომიკურ მომავალთან მიმართებაში. ორ მსოფლიო ომს შორის ლაპარაკი მიდიოდა მსოფლიოს საჭირო იდეოლოგიური, პოლიტიკური და ეკონომიკური სახის (облик) გაფორმებაზე ზემოქმედების ბერკეტების შესახებ, ეკონომიკური და ფინანსური ძლიერების დაგროვების პირობების შესახებ. ამას ემსახურებოდა ჰაუზ – ვილსონ – ლოიდ-ჯორჯის ობობას ქსელი, საგარეო ურთიერთობათა საბჭოს შექმნა. ამ პერიოდში იქნა გამოცდილი პირველი საერთაშორისო პოლიტიკური და ფინანსური დაწესებულებებიც – ერთა ლიგა, საერთაშორისო ანგარიშგებათა ბანკი. იუნგის (საბჭოს თავმჯდომარე 20-იან წლებში) გეგმით ვითომდა სარეპარაციო საკითხის გადაწყვეტისთვის შექმნილმა ამ ბანკმა წარმატებით განახორციელა ანგლოსაქსონური ფინანსური კაპიტალის წამყვანი როლის ინსტიტუციონალიზაცია ევროპულ პოლიტიკაში.

იალტისა და პოტსდამის შემდეგ დასავლეთმა დახარჯა უზარმაზარი რესურსები ძალთა ახალი თანაფარდობის კომპენსაციისთვის. მარშალის გეგმის ისტორია, ასევე ინტეგრაციული მექანიზმებისა რომიდან მაასტრიხტამდე, ნატო-ს სამხედრო ბლოკისა – ქრესტომათიულია. ახალი ამ პროცესში იყო არა ალიანსების შექმნა – უძველესი დროიდან მსოფლიო პოლიტიკის ფორმისა. ახალი იყო მათი ტიპი და დონე, ვინაიდან ისინი არა მარტო ზღუდავდნენ გარემოებათა ძალით, არამედ ხარისხობრივად შეუქცევადად წალეკავდნენ ეროვნულ პოლიტიკურ და ეკონომიკურ სუვერენიტეტს. ერთ-ერთ პირველ “ევროპულ საზოგადოებრიობად” იქცა “ქვანახშირისა და ფოლადის ევროპული გაერთიანება” – არა მხოლოდ ომის, არამედ მთელი ეკონომიკის ნედლეულისა. შეიქმნა სამხედრო-პოლიტიკური მატრიცა, რომელმაც მისცა (задала) ეკონომიკური სტრუქტურა, ქვეყნების განვითარების მოთხოვნილებანი, უზრუნველყო ამერიკული სამხედრო-სამრეწველო კომპლექსისა (ВПК) და ТНК-ის ზრდა, რომლებიც თანდათანობით იქცევიან იმ ძალად, რომელიც გადამწყვეტ ზემოქმედებას ახდენს ბაზირების ქვეყნებისა და მიმღები ქვეყნების მთავრობებზე, გავლენას ახდენს მსოფლიო პოლიტიკასა და ეკონომიკაზე”.

საგარეო ურთიერთობათა ამერიკულმა საბჭომ ჯერ კიდევ ომის დასაწყისში გამოსცა მემორანდუმი პან-ევროპის შესახებ, რომელშიც საჭირო იყო მოეხდინათ გერმანული პოტენციალის გათქვეფა (растворить) და ინტეგრირება, ძვირადღირებული ტრადიციული წინააღმდეგობების მოხსნა გერმანელებსა და რომანელებს შორის. დასავლეთი აშშ-ის ეგიდით მწყობრად ეწყობოდა როგორც ერთიანი გეოპოლიტიკური, ეკონომიკური, სამხედრო და კულტურული კონსოლიდირებული მთლიანობა. ერთიანი ევროპის იდეები და თანდათანობით გადაქცევა ევროპისა ერთგვარ სუპერ-სახელმწიფოდ მმართველობის ზეეროვნული (наднациональные) ინსტიტუტებით იყო აშშ-ის გლობალური სტრატეგიის შემადგენელი ნაწილი. ამერიკული პოლიტიკური შეგნება თანდათანობით აიგივებს საკუთარ თავს დასავლეთთან მთლიანობაში. ასეთ ასიმილირებულ შეგნებაში მკვიდრდება არა უბრალოდ უძლიერესის მოტივი, არამედ მსოფლიოს და საკუთარი თავის იგივეობისა, სადაც დანარჩენები – პროვინციაა, რომელსაც არ გააჩნია უფლება ისტორიულ ინიციატივაზე.

კომუნიზმის მიერ დასავლური სამყაროსთვის ყოველგვარი მიმზიდველობის დაკარგვასთან ერთად, თავის თავდაპირველ კეთილშობილურ ნიშნებს კარგავს კლასიკური ლიბერალიზმიც, რომელსაც განმანათლებლობის იდეალების – ხალხის სუვერენიტეტის, თანასწორობის, პროგრესის უნივერსალიზაციის სანაცვლოდ წინ გამოაქვს ახალი მსოფლიო იდეოლოგიური პროექტი. ახალი იდეოლოგიის სახელია – გლობალიზმი, ხოლო მისი ავტორები და სპონსორები არცთუ მცირე ხარისხად არიან ფართო წრეები, აღზრდილნი საგარეო ურთიერთობათა საბჭოს მიერ. ა. კინგისა და ბ. შნაიდერის წიგნში “პირველი გლობალური რევოლუცია”, რომელიც გამოვიდა სახელგანთქმული რომის კლუბის ეგიდით, ნათქვამია, რომ “გლობალურ რევოლუციად” უნდა ჩაითვალოს 1968 წელი. თუმცა კი პირველი რევოლუვიონერები მითითებული არ ყოფილან, ხელმძღვანელთა ზოგიერთი სახელი შეიძლება დარწმუნებით ითქვას. მათ შორისაა დევიდ როკფელერიც.

სწორედ საგარეო ურთიერთობათა საბჭო იდგა 1968 წელს რომის კლუბის შექმნის სათავეებთან. სწორედ დ. როკფელერმა დაავალა ზ. ბჟეზინსკის სათავეში ჩადგომოდა ასევე საბჭოს მუშაობით დაარსებულ სამმხრივ კომისიას, თავისებურ კლუბს, რომელმაც 1973 წელს გააერთიანა აშშ-ის, დასავლეთ ევროპისა და იაპონიის საქმიანი და პოლიტიკური სამყაროს უმსხვილესი წარმომადგენლები. 1968 წელს ზ. ბჟეზინსკი წერდა: “ჩვენი ეპოქა არა უბრალოდ რევოლუციურია. ჩვენ გამოვედით მთელი ადამიანური ისტორიის ახალი მეტამორფოზის ფაზაში. მსოფლიო დგას ტრანსფორმაციის ზღურბლზე, რომელიც თავისი ისტორიული და ადამიანური შედეგებით უფრო მეტად დრამატული იქნება, ვიდრე ის, გამოწვეული რომ იყო საფრანგეთის ან ბოლშევიკური რევოლუციებით... 2000 წელში აღიარებენ, რომ რობესპირი და ლენინი რბილი რეფორმატორები იყვნენ...”.

თუმცა კი ვ. ვილსონის სახელს უშუალოდ არ აკავშირებდნენ 70-იან წლებში მიმდინარე პროცესებთან, სწორედ ვილსონიანურმა პაციფისტურმა იდეამ “მშვიდობის როგორც კონცეფციისა”, რომლისადმიც დაქვემდებარებული უნდა ყოფილიყო სახელმწიფოთა ინტერესები, და “ერთიანი უკონფლიქტო მსოფლიოს” იდეოლოგიამ განზე გაიტყუა პოლიტოლოგების მთელი თაობა რეალური პოლიტიკის პრობლემების შესწავლისგან. პირველი ცდა მსგავსი ფორუმებისა და დიალოგებისა “ურთიერთგაგების ძიებისთვის” წარმოადგინეს ამერიკულმა “Think Tanks”-ებმა, მათ შორის კარნეგის ფონდმა, მშვიდობის ამერიკულმა ინსტიტუტმა, და, რა თქმა უნდა, საგარეო ურთიერთობათა საბჭომ. ასეთი ინიციატივების ამოცანად თავად სახელმწიფო დეპარტამენტი ასახელებს “პრევენციულ დიპლომატიას”. ისინი ემსახურებიან “ან დამატებად აშშ-ის ოფიციალურ მოქმედებებზე, ან ცვლიან მათ, როცა ოფიციალური ამერიკული ყოფნა შეუძლებელია”.

აბსტრაქტულ სიდიდეთა “კონფლიქტოლოგია” არ ვარაუდობს მოვლენებისა და პოზიციებისადმი თანაზიარობას (თანამონაწილეობას). მასში შეისწავლება არა ეროვნული ინტერესების მიღწევის ამოცანა, არამედ აბსტრაქტული პრინციპებისადმი მსხვერპლის არშეწირვის მეთოდიკა, საქმით კი ხორციელდება მიზანი არ დაუშვან ძალთა ბალანსის მკვეთრი ცვლილება ამა თუ იმ მონაწილის მოულოდნელი გაძლიერების, ან ახალი რეგიონული სუპერდერჟავის გამოჩენის გამო. ეს არის ჩამოყალიბებული ძალთა თანაფარდობის განმტკიცება და კონსერვაცია, რომელშიც უკვე გაფორმდნენ ლიდერები. კონფლიქტოლოგია იქცა სამეცნიერო დისციპლინად, რომლისთვისაც მთელ მსოფლიოში შექმნილია სამეცნიერო ცენტრების ქსელი (სტოქჰოლმის /SIPRI/, ჰესენის ინსტიტუტები და ანალოგიური ინსტიტუტი ტამპერეში /TAPRI/). მშვიდობისა და კონფლიქტების პრობლემები იქცა ურიცხვი საერთაშორისო სემინარებისა და კურსების თემად.

ამ ცენტრების პოლიტიკამ, რომელიც გულისხმობს კონტრაქტების დადებას სხვადასხვა ქვეყნების პოლიტოლოგებთან და ექსპერტებთან, ცენტრების სამეცნიერო და პოლიტიკური კადრები აქცია ნამდვილ კოსმოპოლიტებად. დაბოლოს, საერთაშორისო პოლიტიკურ შეგნებაში ხდება ლეგალიზაცია თავად ცნებისა გლობალური მმართველობა – Global Governance, რომლის აუცილებლობაც თანდათანობით შემოიტანება “საერთაშორისო ურთიერთობათა შესახებ მეცნიერების” აქსიომატიკაში. 1995 წელს სწორედ აშშ-ში ასეთი სახელწოდებით გამოსვლას იწყებს სოლიდური პერიოდული გამოცემა. TAPRI-ს ყოფილი დირექტორი რ. ვაირინენი ბოსტონში გამოსცემს შრომებს გლობალიზაციისა და გლობალური მმართველობის შესახებ. გლობალური მმართველობა მოითხოვს მსოფლიოს ყველა საზაოგადოების გახსნილობას (открытость), აგრეთვე რჩეულთა წრის განსაზღვრას, რომლებიც ფლობენ მართვის უფლებასა და ამ უფლების დასაბუთებას. ამ აქსიომიდან გამომდინარეობს “დახურული საზოგადოებებისთვის” ბიძგის მიცემის ამოცანა განსაზღვრული მიმართულებით გარდაქმნისკენ, აგრეთვე მსოფლიოს მომზადებისა საერთაშორისო ურთიერთობის ფუძემდებლური პრინციპების – ერი-სახელმწიფოს სუვერენიტეტისა და ჩაურევლობის პრინციპის შეცვლისკენ, ასევე საერთაშორისო ურთიერთობათა ახალი აბსტრაქტული სუბიექტის – “მსოფლიო საზოგადოებრიობის” შექმნის ამოცანაც. საგარეო ურთიერთობათა საბჭოს მიერ აღზრდილი ზბ. ბჟეზინსკი, რომელიც პრეზიდენტ კარტერის მრჩეველი გახდა ეროვნული უსაფრთხოების საკითხებში, იხსენებდა თავის მემუარებში, თუ როგორ იწერებოდა ადამიანის უფლებათა დაცვის კლიშე, ახალი სტრატეგიის შესაბამისად, ყველა პროგრამაში, სიტყვაში (მოხსენებაში), განცხადებაში, დღის წესრიგში, პირობებში. ადამიანის უფლებათა პრიმატის იდეოლოგია, რომელიც მკვეთრად იქნა შემოგდებული (резко вброшенная) ჯ. კარტერის მიერ, და ზურგი შეაქცევინა აშშ-ს განმუხტვისგან, გახლდათ ახალი ტაქტიკა, ჰუმანიტარული ინტერვენცია 1999 წელს იქცა მის პროდუქტად. ამერიკული საგარეო ურთიერთობათა საბჭო აქტიურად ეწეოდა “მსოფლიო საზოგადოებრიობის” («мировое сообщество») ცნების პროპაგანდას, თუმცა კი ინგლისელმა პოლიტოლოგმა ჰედლი ბულმა გაშიფრა, რომ ამ მსოფლიო საზოგადოებრიობის შიგნით არსებობს რაღაც “მსოფლიო საზოგადოება” («мировое общество»), – რაღაც წამყვანი, რჩეული და ერთიანი თავის მიზნებსა და პრინციპებში “კონცერტი”, რომელსაც შეადგენდნენ დასავლეთის ქვეყნები.

გლობალიზმის იდეები სსრკ-ში მომზადებულ იქნა ხრუშჩოვის დროს, მის მიერ კაპიტალიზმის დემაგოგიური ლანძღვა-გინებისა და “კლასობრივი ბრძოლის გამწვავების” ორი სისტემის შეჯიბრის სფეროში გადატანის მიუხედავად. ხრუშჩოვიდან რეანიმაციას განიცდიან პოლიტიკის უნივერსალისტური მოტივაციები, მსოფლიო რევოლუციის იდეა (კაპიტალიზმთან შეჯიბრისა და მესამე სამყაროსთვის ბრძოლის ფორმით, რომელმაც შთანთქა ოქროს მარაგი). ხდება დასავლეთის მიერ მასზე სსრკ-ის ეკონომიკური და პოლიტიკური დამოკიდებულების ოსტატური ჩამოყალიბების (ფორმირების) განახლება, საბჭოთა ეკონომიკის ექსტენსიური გზისკენ მიმართვა, ნედლეულის ექსპორტის მკვეთრი გაზრდა, აგრეთვე საბჭოთა პარტიული და ადმინისტრაციულ-სამეცნიერო ნომენკლატურის დასავლეთზე მორალური დამოკიდებულების ვითარების მომზადება თავის ორბიტაში მისი ჩათრევის მეშვეობით.

ამას ემსახურებოდა რომის კლუბის მსგავსი ღია ფორუმების საქმიანობა, რომელიც ხმამაღლა აცხადებდა მიზანს წაეხალისებინა ქვეყნები ეაზროვნათ გლობალურად და “გაეცნობიერებინათ მსოფლიო პრობლემატიკა”. მისი მოწოდებები მიმართული იყო საერთაშორისო ინტელექტუალური ძალებისადმი, ხდებოდა გლობალისტური მიდგომების პროპაგანდირება როგორც დროის დავალებისა. პირველი ორი მოხსენება რომის კლუბისადმი – დ. მედოუზის მოხსენება “ზრდის ფარგლები”, გამოცემული 30 ენაზე მრავალმილიონიანი ტირაჟით და მასაროვიჩ-პესტელის მოხსენება “კაცობრიობა გზაჯვარედინზე” წინასწარგანზრახულად არწმუნებდნენ მკითხველს მსოფლიოს გარდაუვალ დაღუპვაში ზრდასა და განვითარებაზე მსოფლიო კონტროლის მექანიზმის გარეშე, და აფრთხილებდნენ იმის შეუძლებლობის შესახებ, რომ ყველანი მიჰყოლოდნენ განვითარებული ქვეყნების მაგალითს. სამოცდაათიან წლებში საერთაშორისო ლექსიკონში ლეგალიზებულ იქნა ტერმინი მსოფლიო წესრიგი და მისი გადასინჯვის იდეა მსოფლიო ელიტის ეგიდით (პროექტი RIO) – მესამე მოხსენება რომის კლუბისადმი ჰოლანდიელი ეკონომისტის იან ტინბერგენისა.

მსოფლიო წესრიგის გადახედვის იდეა პირველ რიგში მიმართავდა საზოგადოებრივ შეგნებასა და აზრს გლობალიზაციისკენ, ახალი უნივერსალური მექანიზმების ძიებისკენ, რომლებიც მოახდენდნენ მსოფლიო რესურსებისადმი ხელმისაწვდომობის “ჰარმონიზაციას” და უზრუნველყოფდნენ მსოფლიო განვითარების მართვის ახალ არაპირდაპირ ბერკეტებს. თუმცა კი დასავლეთს უხდებოდა შეჯახება განვითარებადი ქვეყნების მოწოლასთან, რომლებიც ოცნებობდნენ სამართლიანობაზე, გაეროს მიერ მიღებული დეკლარაცია და მოქმედებათა პროგრამა ახალი მსოფლიო ეკონომიკური წესრიგის დასამყარებლად დარჩა “ანტიიმპერიალისტურ” ილუზიებად, რაც არ შეეხება სუვერენიტეტის დასასრულის კონცეფციას. სწორედ თანასწორობისა და “უსამართლო ეკონომიკური წესრიგის გადასიჯვის” ეიფორიის პერიოდში შენდებოდა გლობალური მმართველობის მექანიზმები და გამოცდას გადიოდა მისი ტექნოლოგიები, ყალიბდებოდა იდეოლოგია და კადრები – მილიონობით პირის მომცველი ფენა საერთაშორისო მოხელეებისა, რომელიც გადადიოდა ერთი ორგანიზაციიდან მეორეში და მომთაბარეობდა ბანგკოკიდან ჟენევამდე. დასავლეთმა გაუძლო ნამდვილად “უნივერსალურ” გლობალიზმზე “ბავშვური” იდეალისტური იმედების მთელ გარდაუვალ ხარჯებს და იმავდროულად ამ პერიოდიდან მოიგო უფლება საკუთარი თავისთვის ეწოდებინა “მსოფლიო საზოგადოებრიობა”. მაშინვე სსრკ-ის კრახის შემდეგ საერთაშორისო ურთიერთობათა ამ “ახალმა სუბიექტმა” გვაგრძნობინა, რომ ეგალიტარულობისა და უნივერსალიზმის პრინციპი არ ვრცელდება პროგრესსა და განვითარებაზე. მწვანე ჯვრის ორგანიზაციამ მ. გორბაჩოვის მეთაურობით რიო-დე-ჟანეიროში მიმდინარე კონფერენციაზე 1992 წელს უკვე ხისტად გააფრთხილა ქვეყნები, რომ მსოფლიოს არ შეუძლია გაუძლოს ღარიბი სახელმწიფოების მიერ განვითარებულთა გამოცდილების გამეორებას, ხოლო კიოტოს დეკლარაციაში კი 1993 წელს უკვე მითითებული იყო, რომ დაბრკოლებას გლობალური პრობლემების გადაწყვეტაში წარმოადგენს “ჩვენი წარმოდგენები ეროვნული სუვერენიტეტის შესახებ”. გლობალიზაციის ადეპტები კმაყოფილებით აღნიშნავენ შემდგომი პროტოკოლების იურიდიული სტატუსის ზრდას “გავრცელებადი სამართლიანობისკენ ნაბიჯის” სახით.

საგარეო ურთიერთობათა საბჭოს იდეოლოგიის მიხედვით შექმნილი სამხრივი კომისიის კონფიდენციალური მოხსენებებისგან განსხვავებით, მოწოდებები მსოფლიო ეკონომიკური პრობლემებისა და “კაცობრიობის პრობლემების” ერთობლივი გადაწყვეტისკენ პირდაპირ დამისამართებული გახლდათ მსოფლიო ელიტისა და არცთუ მცირე ხარისხად საბჭოთა ელიტისადმი. იწვევდნენ რა მას ქცეულიყო ამ მექანიზმის ნაწილად. საბჭოთა ინტელექტუალურმა და ნომენკლატურულმა ელიტამ მწვავედ იწყო თავისი იდეოლოგიისგან ჩაგვრის შეგრძნება, მაგრამ არა იმიტომ, რომ ამ იდეოლოგიამ გული აუცრუა მას როგორც საკუთარი ქვეყნის განვითარების ინსტრუმენტმა, არამედ იმიტომ, რომ იქცა ხელშეშლად მსოფლიო ელიტაში მიღებისთვის. ფასი ადგილისთვის მსოფლიო ოლიგარქიაში დასახელებულ იქნა მ. გორბაჩოვის ეპოქაში.

XX საუკუნის 90-იანი წლების ბოლოს საბჭო მოიცავს აშშ-ის თითქმის ყველა უმნიშვნელოვანეს საზოგადოებრივ ინსტიტუტსა და სახელმწიფო სტრუქტურას – კონგრესს, სახელმწიფო დეპარტამენტსა და თავდაცვის სამინისტროს, ბანკს, ფინანსურ კორპორაციასა და დაწესებულებას, უმსხვილეს სამრეწველო კორპორაციას, აგრეთვე უმნიშვნელოვანეს საინფორმაციოს სააგეტოს, ელექტრონულ მასობრივი ინფორმაციის საშუალებასა და ბეჭდურ გამოცემას, კოლეჯებისა და უნივერსიტეტების ხელმძღვანელობასა და პროფესურას. სენატორებიდან და კონგრესმენებიდან 1998 წლის მონაცემებით დემოკრატებს შორის საგარეო ურთიერთობათა საბჭოს, სამმხრივი კომისიისა და ბილდერბერგერთა კლუბის – ანგლოსაქსონური ეგიდით ლიბერალური გლობალიზაციის ამ სახელოსნოების დაახლოებით ორ-სამჯერ მეტი წევრია, ვიდრე რესპუბლიკელებს შორის, თუმცა კი აქაც საკმაოდ არიან ისინი წარმოდგენილი. თავისი საქმიანობის საწყისი პერიოდისგან განსხვავებით, საგარეო ურთიერთობათა საბჭო დღეს გარეგნულად გათქვეფილი გეგონებათ ამერიკულ ისტებლიშმენტში. უფრო მეტად იგი შეგვიძლია შევადაროთ განდობილთა ერთგვარ ლოჟას, რომელიც აპურებს ამერიკულ ისტებლიშმენტს იდეოლოგიური და მსოფლმხედველობრივი სამაგრებით (скрепами).

ამრიგად, მხოლოდ ყველაზე პირველი – სწრაფი თვალის შევლება ტვინის ცენტრებისა და ამერიკული სახელმწიფოს კავშირის სისტემაზე წარმოშობს აზრს, რომ ამერიკული “Think Tanks”-ები – ეს არის აშშ-ის ოფიციალური პოლიტიკის გამომუშავების ინსტრუმენტები. უფრო გულდასმით განხილვას მივყავართ მსჯელობამდე, რომ უფრო პირიქითაა, აშშ-ის სამთავრობო ინსტიტურები და სტრუქტურები, აშშ-ის თავად სახელმწიფო სტრატეგია იმყოფებიან რაღაც ყველგანშემღწევი და ყველგანმყოფი ლობის მძლავრი იდეური და პოლიტიკური მონიტორინგის ქვეშ, რომელიც გამოხატავს იდეოლოგიური, ფინანსური და პროფესიული ელიტების ინტერესებს, რომელთაც გააჩნიათ ტრანსნაციონალური ინტერესები. ეს ლობი პოლიტიკურ არენაზე ღიად არ გამოდის, არამედ ამ სტრუქტურების მეშვეობით უზრუნველყოფს თავისი ინტერესების მემკვიდრეობითობას თავად აშშ-სა და მსოფლიოში. არ შეიძლება სრულად (სათანადოდ) არ ვაფასებდეთ ამერიკული ტვინის ცენტრების საქმიანობას, თუმცა კი იგი მიმდინარეობს თავის უმეტეს ნაწილში ტელეკამერების ობიექტივის გარეთ. წმინდად ამერიკული მოვლენა, ეს ინსტიტუტები აყალიბებდნენ არა მხოლოდ აშშ-ის თავად პოლიტიკას 100 წლის მანძილზე. ისინი ძერწავდნენ დამოკიდებულებასაც ამ პოლიტიკისადმი როგორც თავიანთ მოქალაქეებს შორის, ისე მსოფლიო საზოგადოებრივ აზრშიც. მათი საქმიანობა ბევრ რამეში ავსებს და ცვლის ამერიკული დიპლომატიისა და იდეოლოგიური დაზვერვის მუშაობას. სწორედ მათში იბადება ახალი კონცეფციები და დოქტრინები, სწორედ ისინი აწვდიან კადრებს და ექსპერტიზას სამთავრობო დაწესებულებებისთვის. სწორედ ისინი ახდენენ პოლიტიკური კლიშეების ექსპორტირებას და ბრუნვაში შემოქვთ ისტორიული შეგნების ახალი სტერეოტიპები.

აშკარაა, რომ აშშ-ის ფარგლებს გარეთ “Think Tanks”-ების მთავარ როლს ადგილობრივი ელიტების პოზიციების მოსინჯვის გარდა წარმოადგენს აზროვნების კლიშეებისა და სტერეოტიპების ექსპორტი. ეს კი სხვა არაფერია, თუ არა იდეოლოგიური დაპროგრამება. ეს დაწესებულებები როგორც წესი აქვეყნებენ წიგნებს, ატარებენ სემინარებსა და კონფერენციებს, ამასთან ხშრად სხვა ქვეყნებში, მუშაობენ რა ადგილობრივ ელიტებთან. ასე, უ. მონდეილის ინსტიტუტმა იჩქარა “დემოკრატიული რუსეთისკენ” 1991 წელს და აწყობდა სემინარებსა და ბანკეტებს არაკომუნისტური ხასიათის ახლადწარმოშობილი პარტიებისთვის. მოჯადოებულ სტუმართაგან ზოგიერთი შემდეგ შეიქნა რუს თანამშრომლად ამერიკული ცენტრების მოსკოვურ ფილიალებში. ვუდრო ვილსონის საერთაშორისო ცენტრმა რუსულ ენაზე რუსეთის ელიტისთვის გამოსცა უ. ლაკერის – “სტრატეგიული და საერთაშორისო პრობლემების კვლევების ვაშინგტონის ცენტრის საერთაშორისო კვლევების საბჭოს თავმჯდომარის”, წიგნი, რომელშიც ვირტუოზულად ხორციელდებოდა ამოცანა: განეგვირგვინებინათ სსრკ როგორც მთავარი მებრძოლი ფაშიზმის წინააღმდეგ, ამასთან არ მოეხდინათ ფაშიზმის რეაბილიტაცია, არამედ თავიდან მოეხსნათ დასავლეთისთვის ბრალეულობა მის გამო. მეორე მსოფლიო ომი განიმარტებოდა (გადმოიცემოდა) როგორც ომი ორ ტოტალიტარულ მონსტრს შორის, ხოლო ანტისემიტიზმი გერმანელებს, ვითომდა, უკარნახეს რუსმა ემიგრანტებმა.

მსოფლიოს ახლანდელი გადანაწილება ავლენს თეოდორ რუზველტის ხანის იმპერიალიზმისა და ვუდრო ვილსონის მესიანიზმის უნახავ სინთეზს. სუსტი ქვეყნებისადმი გამოიყენება ძალა თეზისთან ერთად, რომელსაც დასცინა ჯერ კიდევ ამერიკელმა ქოულმენმა: “ჩვენ გმართავთ თქვენ, რადგანაც ეს თქვენსავე საუკეთესო ინტერესებშია, ხოლო ისინი კი, ვინც უარს ამბობს ამის გაგებაზე, წარმოადგენენ ბოროტებას”. საერთაშორისო ურთიერთობათა სისტემის სტრუქტურულ ელემენტებთან, და უწინარეს ყოვლისა რუსეთთან მიმართებაში, რომელიც ადრე გახლდათ ობიექტური დაბრკოლება მსოფლიოს გადანაწილებისთვის, გამოიყენება გლობალიზმის იდეოლოგია. მის შემადგენელ ნაწილს წარმოადგენს შეგნებაზე ზემოქმედება. ობივატელს ჩააგონებენ სამშობლოს საქმეებისადმი ართანაზიარობის (ართანამონაწილეობის, несопричастность) იდეალს, ხოლო ელიტას კი – მსოფლიო ოლიგარქიისადმი თანაზიარობის ილუზიას და დარწმუნებულობას იმაში, რომ “აშშ შეესაბამება მაღალ პრინციპებს პოლიტიკური წესრიგისა, რომელიც აღემატება ყველა დანარჩენ პოლიტიკურ წესრიგს, და ახალი ამერიკული იმპერიალიზმი ემსახურება უმაღლეს მორალურ მიზანს”.

ამიტომ პოლიტიკოსებსა და პოლიტოლოგებს, რომლებიც მონაწილეობენ კარნეგის ფონდის ან მონდეილის ინსტიტუტის კონფერენციებსა და მიღებებში, ღებულობენ რა წამახალისებელ მოთათუნებებს მხარზე, სასარგებლო იქნებოდა მხედველობაში ჰქონოდათ, რომ სახელმწიფო დეპარტამენტის პოლიტიკისა და დაგეგმვის განყოფილების გულახდილი აღიარებით, “მსოფლიოს ყველაზე უფრო ბნელ კუთხეებში ეს სტრუქტურები წარმოადგენენ (служат) შეერთებული შტატების თვალებს, ყურებსა და სინდისს”.

ნ. ა. ნაროჩნიცკაია
საიტზე narochnitskaia.ru გამოქვეყნდა 07.05.04

თარგმნა ირაკლი ხართიშვილმა